Θεόφραστος - Χαρακτήρες: 26. Ολιγαρχία

Η ολιγαρχία (1) μπορεί να θεωρηθεί ότι είναι η πολιτικη που ορέγεται ισχύ και κέρδος. Ο ολιγαρχικός είναι τέτοιου είδους άνθρωπος.

1. Η λέξη δεν δηλώνει το ολιγαρχικό πολίτευμα αλλά μία ορισμένη μερίδα ανθρώπων (δηλαδή δεν είχε στόχο όλους τους ολιγαρχικούς της εποχής του) που με τη συμπεριφορά τους καταντούσαν όπως οι γραφικοί και παροιμιώδεις τύποι που περιγράφει στο έργο του. Η εισβολή της πολιτικής στους χαρακτήρες είναι κάπως απροσδόκητη, γεγονός που οδήγησε ορισμένους στην άποψη ότι ο παρών χαρακτήρας είναι νόθος. Ωστόσο η φρασεολογία του κειμένου είναι θεοφράστεια. 

Όταν συνεδριάζει ο λαός για να αποφασίσει ποιους ανθρώπους θα εκλέξει ως βοηθούς του επώνυμου άρχοντα για να φροντίσουν μαζί του για τη διεξαγωγή της πομπής (2), ανεβαίνει στο βήμα κι αποφαίνεται ότι αυτοί οι άνθρωποι πρέπει να έχουν απόλυτη εξουσία (3).

2. Αναφέρεται στη μεγάλη πομπή των Παναθηναίων, που τελούνταν κατά το τρίτο έτος κάθε Ολυμπιάδας, τις τελευταίες μέρες του μήνα Εκατομβαιώνα (Ιούλιος - Αύγουστος). Την οργάνωση της αναλάμβανε ο επώνυμος άρχοντας μαζί με δέκα επιμελητές, έναν από κάθε φυλή.

3. Ο ολιγαρχικός δράττεται της ευκαιρίας να παρουσιάσει τις αυταρχικές του απόψεις ενώπιον ενός ακροατηρίου, γίνεται όμως γραφικός στην υπερβολή του, προτείνοντας απόλυτες εξουσίες για τους επιμελητές μιας πομπής, δηλαδή για ελάσσονες αξιωματούχους που εκτελούσαν ένα τυπικό και σύνηθες καθήκον. 

Αν οι άλλοι (ομιλητές) προτείνουν δέκα ανθρώπους, αυτός λέει: “Ένας είναι αρκετός, πρέπει όμως να είναι αληθινός άντρας”. Κι από τους στίχους του Ομήρου μόνο αυτόν κατέχει, ότι “Δεν είναι καλό να υπάρχουν πολλοί αρχηγοί, ένας να είναι ο ηγέτης”. Από τον υπόλοιπο Όμηρο δεν κατέχει τίποτα (4).

4. Όμηρος, Ιλιάδα Β 204. Το να γνωρίζει κανείς μόνο έναν ομηρικό στίχο αποτελεί ομολογία έλλειψης ενδιαφέροντος για τις αξίες της πολιτισμένης κοινωνίας. Κι αυτό, επειδή ο Όμηρος ήταν το θεμέλιο της παιδείας των Ελλήνων. 

Χωρίς αμφιβολία είναι ικανός να χρησιμοποιεί τις ακόλουθες φράσεις: “Πρέπει μόνοι μας να κάνουμε συνέλευση, για να αποφασίσουμε γι’ αυτά τα ζητήματα, και να απαλλαγούμε από τον όχλο και την αγορά (5). Πρέπει να σταματήσουμε να επιδιώκουμε τα αξιώματα και μ’ αυτό τον τρόπο να πάψουμε να λαμβάνουμε ύβρεις ή τιμές από αυτούς (6). Πρέπει ή αυτοί (δηλαδή οι δημοκρατικοί) ή εμείς να κατοικούμε σ’ αυτήν την πόλη”.

5. Υπαινίσσεται την τάση των αριστοκρατών να συνδέονται μεταξύ τους σε συνδέσμους αλληλοϋποστήριξης (εταιρείες). Αυτού του είδους οι σύνδεσμοι κρύβονταν, κατά το Λυσία, πίσω από το καθεστώς των τριάκοντα τυράννων.

6. Όεδώ είμαι ωραίαταν ο ολιγαρχικός θέτει τον εαυτό του στην κρίση του λαού, εξισώνει τον εαυτό του με τον όχλο και τον θέτει στη διάθεσή του.

Βγαίνει το μεσημέρι από το σπίτι του ντυμένος ευπρεπώς, κουρεμένος μέτρια, με τα νύχια περιποιημένα και βαδίζει αγέρωχα στο δρόμο για το  Ωδείο λέγοντας τα ακόλουθα: “Η ζωή στην πόλη έγινε αφόρητη από τους συκοφάντες” και “Στα δικαστήρια μας κάνουν να υποφέρουμε άνθρωποι που χρηματίστηκαν” και “Απορώ τι επιζητούν όσοι ανακατεύονται στην πολιτική” και “Ο λαός είναι αχάριστος και ξεχνά αυτόν που του κάνει μοιρασιές και δώρα” και “Ντρέπομαι στην Εκκλησία του Δήμου, όταν κάθεται δίπλα μου κάποιος κοκαλιάρης κι αλάδωτος”.

Λέει ακόμη: “Πότε θα πάψουμε να αφανιζόμαστε από τις δημόσιες χορηγίες και τις τριηραρχίες;” και “Το γένους των δημαγωγών είναι μισητό” και ισχυρίζεται ότι ο Θησέας έγινε ο πρώτος αίτιος των συμφορών της πόλης. Γιατί αυτός ήταν που συγκέντρωσε τον πληθυσμό δώδεκα πόλεων σε μία και καταλύθηκε η βασιλεία. Έπαθε όμως ότι του άξιζε, γιατί πρώτον αυτόν κατέστρεψε ο λαός (7).

7. Ο Θησέας θεωρούνταν στην παράδοση της δημοκρατικής ιδεολογίας της Αθήνας ως ο απώτερος θεμελιωτής της δημοκρατίας. Συνάθροισε όλους τους κατοίκους στην Αθήνα,δημιουργώντας έναν πολυπληθή δήμο. Απώτερη συνέπεια του συνοικισμού της Αθήνας ήταν η κατάλυση της βασιλείας, αν και ο θεσμός θεωρούνταν ότι επιβίωσε για κάποιο χρόνο μετά από το Θησέα. Στην πραγματικότητα αφαίρεσε την εξουσία από τους τοπικούς ηγεμόνες, αλλά δεν κατάργησε την ίδια τη βασιλεία στην Αθήνα. Κατά την παράδοση, ο Μενεσθέας, απόγονος του Ερεχθέα, ξεσήκωσε εναντίον του Θησέα τους ευγενείς και τον λαό, οπότε ο Θησέας αναγκάστηκε να φύγει στη Σκύρο, όπου δολοφονήθηκε από τον βασιλιά Λυκομήδη.

Αυτά και άλλα παρόμοια λέει στους ξένους και τους πολίτες που μοιράζονται μαζί του τον ίδιο χαρακτήρα και τις ίδιες πολιτικές προτιμήσεις (8).

8. Ο επίλογος είναι κατά πάσα πιθανότητα νόθος ή εναλλακτικά το κείμενο έχει συντομευθεί.

 Θεόφραστος, Άπαντα, Τόμος 8, Εκδόσεις Κάκτος, Θεόφραστος Χαρακτήρες, Εκδόσεις Ζήτρος, Θεόφραστος Χαρακτήρες - Αρίστων ο Κείος Για την αλαζονεία - Σάτυρος Περί Χαρακτήρων, Εκδόσεις Εξάντας