Θεόφραστος - Χαρακτήρες: 16. Ο δεισιδαίμονας

Η δεισιδαιμονία φαίνεται ότι είναι βασικά ο φόβος μπροστά η θεότητα, ενώ δεισιδαίμονας (1) το είδος του ανθρώπου που, αφού πλύνει τα χέρια (2) του στην πηγή και ραντίσει όλο του το σώμα με νερό από κάποιο ιερό, βάζει στο στόμα του φίλο δάφνης (3) κυκλοφορεί έτσι όλη τη μέρα (4).

1. Η λέξη δεισιδαίμονας στην παλαιότερη χρήση της, περιγράφει έναν άνθρωπο που χαρακτηρίζεται από μια θεοσέβεια παραδοσιακού χαρακτήρα. Ο δεισιδαίμων του Θεόφραστου έχει δύο κύριους φόβους, το φόβο του υπερφυσικού και το φόβο του μιάσματος. Δείχνει λίγο ενδιαφέρον για τους κύριους θεούς και τη λατρεία της πόλης. Προτιμά να τιμά (ή να φοβάται) υπερφυσικές οντότητες όπως η Εκάτη ή οι νεωστί διαδοθείσες θεότητες Σαβάζιος και Ερμαφρόδιτος. Ασκητή λατρεία ιδιωτικά, ενώ τείνει να μετέχει σε περιθωριακές θρησκευτικές ομάδες.  

2. Οι αρχαίοι έπλεναν τα χέρια τους πριν από κάθε ιεροπραξία. Εδώ δεν αναφέρεται καμία συγκεκριμένη ιεροτελεστία στην οποία πρόκειται να συμμετάσχει ο δεισιδαίμων. Πλένεται παρακινημένος από παθολογική επιθυμία για γενική θρησκευτική καθαρότητα ή για να  αμυνθεί σε ενδεχόμενα μιάσματα που θα συναντήσει μέσα στη μέρα. 

3. Η δάφνη, ιερό φυτό του Απόλλωνα, θεωρούνταν μέσο προς αποτροπή του κακού. 

4. Η φράση αυτή μας δείχνει ότι όλες οι προηγούμενες ενέργειες έγιναν νωρίς το πρωί. Προφανώς αποτελούν μέρος ενός καθημερινού τελετουργικού το οποίο ο δεισιδαίμων έχει καθιερώσει στη ζωή του.

Αν συναντήσει γάτα στο δρόμο του, δεν προχωράει, προτού περάσει κάποιος άλλος ή αφού ρίξει τρεις πέτρες στο σημείο εκείνο του δρόμου.

Αν δει φίδι στο σπίτι του και αν αυτό είναι παρείας (5), επικαλείται τον θεό Σαβάζιο (6), αν είναι ιερό (7),  χτίζει αμέσως εκεί ένα μνημείο.

5. Παρείας: άκακο, καστανοκόκκινο πλατύστομο φίδι με διαπεραστικό βλέμμα. Ήταν αφιερωμένο στον Ασκληπιό. 

6. Σαβάζιος: Ασιατική θεότητα (κύρια κέντρα λατρείας του ήταν η Φρυγία και η Λυδία) που ταυτίστηκε με τον Βάκχο ή Διόνυσο. 

7. Ιερό: μικρό δηλητηριώδες φίδι. Τα φίδια θεωρούνταν καλοί οιωνοί.

Όταν περνάει μπροστά από τις αλειμένες πέτρες στα τρίστρατα, χύνει πάνω λάδι από το δοχείο, πέφτει στα γόνατα και, αφού προσκυνήσει, φεύγει (8).

8. Τα τρίστρατα ήταν αφιερωμένα στην Εκάτη. Σ’ εκείνα τα μέρη έστηναν το άγαλμα της με τη μορφή γυναίκας με τρία σώματα ή τρία κεφάλια ή τρεις λίθους τους τους οποίους άλειφαν με λάδι.

Αν ένα ποντίκι τρυπήσει το σακί του αλευριού, πηγαίνει στον εξηγητή (9) και τον ρωτάει τι πρέπει να κάνει. Αν αυτός του απαντήσει να δώσει το σακί στον βυρσοδέψη να το μπαλώσει, δεν δίνει σημασία στα λόγια του αλλά τον αφήνει και πάει να προσφέρει θυσίες.

9. Οι εξηγητές ήταν σύμβουλοι σε περιπτώσεις μιάσματος και καθαρμών, γνώστες του ιερού δικαίου. Φρόντιζαν για τον καθαρμό του φόνου και άλλων εγκλημάτων. Η ερώτηση του δεισιδαίμονα δεν είναι τόσο σημαντική, οπότε ο εξηγητής ουσιαστικά τον ειρωνεύεται. 

Είναι ικανός να κάνει συνέχεια καθαρισμούς στο σπίτι του, λέγοντας ότι έχει μπει μέσα η Εκάτη (10). Αν ταραχτούν οι κουκουβάγιες στο πέρασμα του λέει “Η Αθηνά είναι δυνατότερη” και μετά συνεχίζει (11).

10. Εννοεί ότι του έχουν κάνει μάγια. 

11. Η απλή εμφάνιση της κουκουβάγιας θεωρούνταν συχνά καλός οιωνός. Λογικά εδώ εννοεί την κραυγή της.

Αποφεύγει να πατήσει σε τάφο και να πλησιάσει νεκρό η λεχώνα λέγοντας ότι καλό είναι να μη μιανθεί. 

Κάθε τέταρτη και έβδομη (12) ημέρα του μήνα, αφού προστάζει να ζεστάνουν κρασί στο σπίτι, βγαίνει και αγοράζει κλαδιά μυρτιάς, λιβανωτό, πίτες. Μετά επιστρέφει στο σπίτι και στεφανώνει τις Ερμές (13), όλη την ημέρα σε κατάσταση παραφροσύνης.

12. Ιερές ημέρες. Η τέταρτη ήταν η μέρα γέννησης του Ερμή και της Αφροδίτης, η έβδομη του Απόλλωνα. 

13. Στήλες με την κεφαλή του Ερμή που χρησιμοποιούνταν ως οδοδείκτες ή για οριοθέτηση δημόσιων ή ιδιωτικών κτημάτων ή ως διακοσμητικές.

Όταν δει ένα όνειρο, τρέχει στους ερμηνευτές ονείρων, στους μάντεις, στους οιωνοσκόπους, για να ρωτήσει σε ποιο θεό ή θεά πρέπει να προσευχηθεί.

Κάθε μήνα πηγαίνει στους ιερείς του Ορφέα για να συμμετάσχει στα μυστήρια μαζί με τη γυναίκα του, ή με την παραμάνα, αν η γυναίκα του δεν έχει χρόνο, και με τα παιδιά του (14).

14. Πηγαίνει για προληπτικό εξαγνισμό.

Θα τον έβλεπες ακόμη ανάμεσα σ’ εκείνους που με επιμέλεια λούζουν για εξαγνισμό το σώμα τους στη θάλασσα (15).

15. Η θάλασσα θεωρούνταν ότι είχε εξαγνηστική δράση για κάθε είδους μιάσματος (Βλέπε Ευριπίδη, Ιφιγένεια εν Ταύροις)

Αν ποτέ δει κάποιον στεφανωμένο με σκόρδα από τα τρίστρατα, γυρίζει σπίτι του, πλένετε από την κορφή ως τα νύχια και καλή ιέρειες παραγγέλνοντας να τον εξαφανίσουν με σκυλοκρεμμύδα (16) ή μ’ ένα σκυλάκι.

16. Ποικιλία κρεμμυδιού.

Αν δει τρελό ή επιληπτικό, ανατριχιάζει και φτύνει τον κόρφο του.

Πηγή: Θεόφραστος, Άπαντα, Τόμος 8, Εκδόσεις Κάκτος, Θεόφραστος Χαρακτήρες, Εκδόσεις Ζήτρος, Θεόφραστος Χαρακτήρες - Αρίστων ο Κείος Για την αλαζονεία - Σάτυρος Περί Χαρακτήρων, Εκδόσεις Εξάντας