Πλάτων - Κριτίας ή Ατλαντικός

Ο διάλογος Κριτίας αποτελεί συνέχεια του Τίμαιου, δεύτερο μέρος, κατά μία εκδοχή, ανολοκλήρωτης τριλογίας του Πλάτωνα (το τρίτο μέρος θα ήταν ο διάλογος Ερμοκράτης). Ο Κριτίας δεν ολοκληρώθηκε, αφού ο Πλάτωνας τον εγκατέλειψε και συνέγραψε τους Νόμους.

Η ονομασία του διαλόγου οφείλεται στον κύριο ομιλητή, τον Κριτία, προπάππο του Πλάτωνα, ενώπιον των ίδιων προσώπων που συναντάμε και στον Τίμαιο. Ο υπότιτλος Ατλαντικός παραπέμπει στο θέμα του διαλόγου πού είναι η εξιστόρηση της νικηφόρας σύγκρουσης της αρχαίας πόλης των Αθηνών προς τους βασιλείς της Ατλαντίδας.

Στην αρχή της αφήγησης του ο Κριτίας, αφού αναφέρει το θέμα που πρόκειται ν’ αναπτύξει, εκθέτει τα σχετικά με την αρχαία πόλη των Αθηνών, 9.000 χρόνια πριν από τον διαδραματιζόμενο διάλογο, απώτερη πηγή των οποίων είναι οι πληροφορίες που έδωσαν στο Σόλωνα οι ιερείς της Αιγύπτου. Η αρχαία Αττική, χώρα προστατευόμενη από την Αθηνά και τον Ήφαιστο, περιγράφεται ως εύφορη και με φυσικές καλλονές περιοχή, στην οποία οι γηγενείς κάτοικοι δημιούργησαν πολιτικό σύστημα, με βασικούς θεσμούς που περιγράφονται στο πρώτο μέρος του Τίμαιου και απηχούν τις σχετικές ρυθμίσεις της Πολιτείας. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην περιγραφή της γεωλογικής μορφολογίας και σύστασης του εδάφους της Αττικής, πριν αυτό αλλοιωθεί από σειρά φυσικών καταστροφών που ακολούθησαν.

Αναλυτικότερος είναι ο ομιλητής σχετικά με τη νήσο Ατλαντίδα. Περιγράφεται ως ήπειρος μεγαλύτερη από την Ασία και την Αφρική, που μοιράστηκε σε δέκα βασιλικούς οίκους, των οποίων γέννα της ήταν ο Ποσειδώνας. Η εξουσία των ηγεμόνων της ατλαντίδας ήταν απόλυτη και στηριζόταν σε αυστηρή και με θεϊκή προέλευση νομοθεσία. Οι κάτοικοι ανέπτυξαν αξιόλογο τεχνικό πολιτισμό και απέκτησαν σημαντική στρατιωτική ισχύ. Στη συνέχεια γίνεται λόγος για την πολιτική και ηθική παρέκβαση της κοινωνίας της ατλαντίδας από τις θεμελιώδεις αρχές στις οποίες όφειλε την πρόοδο της, και ο διάλογος διακόπτεται στο σημείο όπου αυτή η παρακμή προκαλεί την τιμωρό επέμβαση των θεών. Εύλογα μπορούμε να εικάσουμε ποια θα ήταν η συνέχεια και το επιμύθιο: Το φαύλο καθεστώς, στηριγμένο στην υλική του υπεροχή, αναζητά διέξοδο στους κατακτητικούς πολέμους, για να γνωρίσει τελικά τη συντριβή από το υπέρτερο ηθικό φρόνημα της Αθηναϊκής πολιτείας.

Στον Κριτία ο Πλάτων στρέφεται με θαυμασμό στο Αθηναϊκό παρελθόν, όπου προβάλλει με διάθεση εξιδανίκευσης πολλές από τις κοινωνικές και πολιτικές του πεποιθήσεις. Η αφήγηση ανάγεται σε πηγές από την Αίγυπτο, με την οποία οι δεσμοί του Πλάτωνα είναι γνωστοί. Θεωρείται βέβαιο πως με τις πληροφορίες που διέθετε συνδύασε τη δική του φαντασία καθώς και πραγματικά δεδομένα, προγενέστερα η σύγχρονα του, που έκρινε πως μπορούσαν να συσχετιστούν με το αντικείμενο και να συμφωνήσουν προς το εξαγόμενό του. 

Η σχετική με την Ατλαντίδα ογκώδης επιστημονική και φιλολογική διαπραγμάτευση απέδωσε επισφαλή και συνήθως αντικρουόμενα πορίσματα, αξιοποιώντας πήγες από την αρχαιότητα και νεότερες διαπιστώσεις. Πρέπει να σημειωθεί πως πολλές από τις τελευταίες τείνουν να ενισχύσουν τα δεδομένα που είχε καταγράψει ο Πλάτων στον Τίμαιο και τον Κριτία. Σε διάστημα επτά έως δέκα χιλιάδων χρόνων πριν τοποθετείται η υποχώρηση των υδάτων των πάγων, που είχαν καλύψει βόρεια τμήματα της Ευρώπης και της Αμερικής, φαινόμενο που προϋποθέτει ευρείες μεταβολές στην περιοχή του Ατλαντικού. Παρατηρήσεις επί της μορφολογίας των ακτών και στις δύο πλευρές του ατλαντικού πιστοποιούν γεωλογικά σημάδια μεγάλης καταβύθισης του παρελθόντος. Εθνολογικές και γλωσσολογικές παρατηρήσεις έχουν προταθεί ως ενδεικτικές της ιστορικής πιθανότητας των Πλατωνικών αναφορών, όλα όμως παραμένουν ανεπιβεβαίωτα ενδεχόμενα χωρίς να παράγουν ασφαλείς αποφάσεις. 

Τα πρόσωπα του διαλόγου

Τίμαιος - Φιλόσοφος και μαθηματικός από τους Λοκρούς της Ιταλίας 

Κριτίας - Προπάππος του Πλάτωνα

Σωκράτης - Ο μεγάλος φιλόσοφος

Ερμοκράτης - Πολιτικός και στρατηγός από τις Συρακούσες

Πλάτων, Τιμαίος ή περί φύσεως Κριτίας ή Ατλαντικός, Εκδόσεις Κάκτος