Διδώ Σωτηρίου

Στις 23 Σεπτεμβρίου 2004 πέθανε μια από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της λογοτεχνίας, η Διδώ Σωτηρίου. Όπως έλεγε έζησε έναν φοβερό αιώνα, που ξεκίνησε με αισιοδοξία και τελείωσε με μια πικρία. Το πραγματικό της όνομα ήταν Διδώ Παππά, αλλά έγινε γνωστή με το επίθετο του συζύγου της, του καθηγητή Πλάτωνα Σωτηρίου. 

«Το πρώτο ερέθισμα το δέχεται η ευαισθησία του συγγραφέα από τα προσωπικά του βιώματα», λέει η Διδώ Σωτηρίου σε συνέντευξή της στα ΝΕΑ και τον Γιώργο Πηλιχό, το 1976 μετά την έκδοση του βιβλίου της «Εντολή».

»Τα δικά μου προσωπικά βιώματα ήταν αναπόσπαστα δεμένα με την περιπέτεια του Ελληνισμού του 20ου αιώνα. Τέτοια ήταν η μοίρα της γενιάς μου. Δύο προηγούμενα μυθιστορήματά μου (σ.σ. Οι νεκροί περιμένουν, Ματωμένα χώματα) βγήκαν απ’ τη Μικρασιατική καταστροφή, που την έζησα μικρό παιδί»

»Τα βιώματά μου από την Ελλάδα, που πέρασε μέσα από την Κατοχή, τον Δεκέμβρη, τον Εμφύλιο κι όσα ακολούθησαν με την αμερικανοκρατία, φέρανε στην άκρη της πέννας μου την ‘Εντολή’. Αν ήμουν Σκανδιναβή ίσως έγραφα κάτι σαν τις ‘Αγριοφράουλες’. Αν ζούσα τον καιρό της Ρωμαϊκής κατοχής, θα μιλούσα για: «Τω καιρώ εκείνω οι Ρωμαίοι…οι Γραμματείς…οι Φαρισαίοι…»

Για τον Εμφύλιο, τη Χούντα και την ξένη παρέμβαση

Απαντώντας στις ερωτήσεις μιας σύντομης συνέντευξης η Διδώ Σώτηρίου μπαίνει αβίαστα στην καρδιά του ζητήματος του εμφυλίου αλλά και στους λόγους που την έκαναν να στραφεί στη συγγραφή.

«Είναι τόσο σύνθετα, τόσο περίπλοκα και τόσο οδυνηρά τα όσα γίνανε στην Ελλάδα από την Κατοχή κι εδώ, που όσα κι αν έχουνε γραφτεί, είναι λίγα. Και μήπως πήραμε ανάσα – όπως λέω στον Πρόλογό μου – να σταθούμε, να μετρήθουμε πεθαμένοι, ζωντανοί, ζημιωμένοι, κερδισμένοι να δούμε που λαθέψαμε όλοι μαζί, αριστεροί, δεξιοί, κεντρώοι, να γίνουμε αντικειμενικοί;»

»Άνθρωποι, πράξεις, λέξεις, σχέσεις, όλα ξεκουρντίστηκαν. Η ξένη επέμβαση δεν έπαψε να σφραγίζει τη μοίρα του τόπου μας. Κι έτσι δεν μπορούμε να πούμε ‘ό,τι έγινε, έγινε’. Δεν μπορεί η κάθε γενιά να αποχτήσει τη δική της πείρα από την αρχή»

»Είναι χρέος μας ν’ αφήσουμε σ’ αυτήν τη γενιά που μας διαδέχεται τις εμπειρίες μας, τις αλήθειες μας, για να μπορέσει να βρει τον κώδικα, να ξέρει που βαδίζει και πώς θα βαδίσει. Δεν είναι τυχαίο, νομίζω, ότι πυκνώνουν από τη δικτατορία κι εδώ τα έργα της πολιτικής λογοτεχνίας και οι προσωπικές μαρτυρίες (η ποίηση κι η μουσική είχαν το προβάδισμα)»

»Με κατέχει η αγωνία για την τύχη της Δημοκρατίας. Ο λαός μας ήταν πάντα σαν τον Τάνταλο. Διψούσε για ένα κόμπο λευτεριά και μόλις κατάφερνε να ακουμπήσει το λαήνι στα χείλη του, του το τραβούσαν και τον βασάνιζαν, τον μάτωναν»

Η συνέντευξή της αυτή στα «ΝΕΑ» έχει δοθεί δύο μόλις χρόνια από την τουρκική εισβολή στην Κύπρο, την πτώση της Χούντας και την αποκατάσταση της Δημοκρατίας.

«Όταν λέμε Δημοκρατία, μαζί είναι και η ανεξαρτησία και η ίδια η ύπαρξη της Ελλάδας. Όσα γίνανε στην Κύπρο, ήταν βέβαια «αναγκαία» κατάληξη του ξεπουλήματος της Ελλάδας, που τραβάει χρόνια. Κι έφτασε να μας κυβερνήσουν πράκτορες σκέτοι, οι δικτάτορες της επταετίας, για να δημιουργήσουν το Κυπριακό και το θέμα του Αιγαίου»

Γεννήθηκε το 1909 στο Αϊδίνι, μια κοσμοπολίτικη πόλη της Μικράς Ασίας, όπου ζούσαν αρμονικά Εβραίοι, Αρμένιοι Τούρκοι. Γονείς της ήταν ο Ευάγγελος Παππάς και η Μαριάνθη Παπαδοπούλου. Αδερφή της ήταν η Έλλη Παππά, μετεπειτα δημοσιογράφος, συγγραφέας και σύντροφος του ηγετικού στελέχους του ΚΚΕ, Νίκου Μπελογιάννη. Μικρή απολάμβανε τις βόλτες στην πόλη, όπου παρατηρούσε τις συνήθειες των Τούρκων και τις καμήλες που κυκλοφορούσαν στους δρόμους.  Το 1919 η οικογένεια μετακόμισε στη Σμύρνη και εγκαταστάθηκε σε ένα κτίριο, όπου παλαιότερα στεγαζόταν το Αιγυπτιακό Προξενείο. Η Διδώ ερεύνησε τα παρατημένα έγγραφα των Αιγυπτίων και από τότε δεν σταμάτησε ποτέ να μελετά τα γεγονότα που απασχολούσαν τον τόπο. 

Σε ηλικία 10 ετών είχε δημιουργήσει έναν σύλλογο και μοίραζε φαγητό σε ζητιάνους και τότε ήρθε σε επαφή με τη δημοσιογραφία, καθώς ένας δημοσιογράφος, που βρισκόταν στη Σμύρνη της πήρε συνέντευξη. Η οικογένεια της ήταν εύπορη και οι επαφές του πατέρα της με την καλή κοινωνία ήταν η αιτία που πληροφορήθηκαν έγκαιρα τη μεγάλη καταστροφή του ελληνικού στρατού και πρόλαβε να φύγει από τη Σμύρνη με τους θείους της. Το 1922 ήρθε στον Πειραιά σαν πρόσφυγας και έζησε από κοντά το μέγεθος της καταστροφής. Πλέον δεν ήταν το πλουσιοκόριτσο και δεν είχε τις προηγούμενες ανέσεις. Όπως όλοι οι πρόσφυγες ήρθε αντιμέτωπη με την πείνα, τις αρρώστιες, αλλά και το εχθρικό κλίμα από τους ντόπιους. 

Στην Αθήνα είχε δασκάλους μεταξύ άλλων τους λογοτέχνες Κώστα Παρορίτη και Σοφία Μαυροειδή-Παπαδάκη. Σπούδασε στο Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών ενώ για κάποιους μήνες ,το 1937, παρακολούθησε μαθήματα γαλλικής λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης.

Μετά από λίγο καιρό κατάφεραν να ορθοποδήσουν, τελείωσε το σχολείο και πήγε για σπουδές στο Παρίσι. Τότε ήρθε σε επαφή με τη διανόηση και γνώρισε σημαντικές προσωπικότητες της εποχής. Με το τέλος των σπουδών της επέστρεψε στην Ελλάδα και ξεκίνησε να γράφει άρθρα για ζητήματα που απασχολούσαν την κοινωνία. Έγινε ανταποκρίτρια στο εξωτερικό, όπου ήρθε σε επαφή με το κίνημα της Αριστεράς και με σημαντικούς Γάλλους ιδεολόγους. 

Στα 24 της χρόνια παντρεύεται τον μαθηματικό Πλάτωνα Σωτηρίου. Σε συνέντευξή της στα «ΝΕΑ» το 1994, είχε δηλώσει πως ο έρωτας υπήρξε πολύ σημαντικό κεφάλαιο στη ζωή της: «Ο Πλάτων ήταν σ’ αυτό ο ιδεώδης σύζυγος. Δεν είχε ζήλιες, δεν υποκρινόταν. “Αν βρεις”, μου έλεγε, “τον άνθρωπο της ζωής σου, εγώ θα σε παντρέψω”. Κι εκεί πικραινόμουν. Έλεγα, ας μην τον πληγώνω τουλάχιστον. Έζησα πάντως κάποιους μεγάλους έρωτες. Γιατί, πως να το πω, έχω μέσα μου μια ζωντάνια. Ζωντάνια μικρασιατική ίσως. Των ζεστών κλιμάτων. Κι απ’ την άλλη, δεν αντέχω καθόλου να δω κάτι σόκιν…»

1937. Η δημοσιογραφική ταυτότητα της Διδώς Σωτηρίου

Την περίοδο της Κατοχής έγινε αρχισυντάκτρια στον Ριζοσπάστη και δούλευε παράνομα στον Υμηττό. Τότε γνωρίστηκε με την Ηλέκτρα, η οποία εκτελέστηκε από τους Γερμανούς το 1944 για την αντιστασιακή της δράση. Η Διδώ, η αδερφή της, Έλλη Παππά και άλλες τολμηρές γυναίκες πήραν μέρος στην αντίσταση. Κατά τη διάρκεια του εμφυλίου, τη διέγραψαν από το κόμμα και παρότι η οικογένεια της την προέτρεψε να φύγει στο εξωτερικό, παρέμεινε στην Ελλάδα και βίωσε τα γεγονότα από πρώτο χέρι. 

«Είδα κομμένα δέντρα που μάχονταν ν’ ανθίσουν μέσα σε σκοτεινούς τάφους. Είδα πληγωμένα θεριά που παλεύανε ίσαμε την ύστατη πνοή τους να ζήσουνε. Μα σαν τη βουλή τ’ ανθρώπου να παλεύει για τη ζωή, δε γνώρισα άλλη.» Δ.Σ. «Ματωμένα Χώματα» 

Το 1947 το ΚΚΕ διαγράφει την Διδώ Σωτηρίου με το πρόσχημα της  «εγκατάλειψης θέσης», επειδή για λόγους υγείας δεν πήγες τον Γράμμο με το κλιμάκιο του ΟΗΕ που αναζητούσε τον Μάρκο Βαφειάδη. Μετεμφυλιακά βίωσε τη σύλληψη της αδερφής της Έλλης Παππά, συντρόφου του Νίκου Μπελουγιάννη, η οποία ήταν μεταξύ των καταδικασθέντων σε θάνατο στη δίκη του 1951. Τελικά δεν εκτελέστηκε γιατί ο γιος της με τον Νίκο Μπελογιάννη, που είχε γεννηθεί στη φυλακή, ήταν 7 μηνών.

«Δεν μπορώ είπα να στρατευθώ και να γράφω και να κάνω ευτυχισμένο παιδί», δηλώνει η Διδώ Σωτηρίου το 1994, «Αλλά, να που μου ήρθε από το παράθυρο! Το παιδί του Μπελογιάννη εγώ το μεγάλωσα, αφού η Έλλη έκανε δεκάξι χρόνια φυλακή και εξορία»

Στη συγγραφή, η Διδώ Σωτηρίου στράφηκε σε ηλικία 50 ετών. Το πρώτο της βιβλίο «Οι νεκροί περιμένουν» γνώρισε μεγάλη επιτυχία. Τρία χρόνια αργότερα εκδίδει το δεύτερο της έργο, «Ματωμένα χώματα» το οποίο σημαδεύει και την ίδια αλλά και τα ελληνικά γράμματα εν γένει.

Μετά τον Εμφύλιο Πόλεμο συνεργάστηκε με το περιοδικό Επιθεώρηση Τέχνης και την εφημερίδα Η Αυγή χρησιμοποιώντας το ψευδώνυμο «Σοφία Δέλτα». Διετέλεσε επίσης αρχισυντάκτρια στο περιοδικό Γυναίκα και επιστημονική συνεργάτρια στα περιοδικά Γυναικεία Δράση και Κομμουνιστική Δράση δημοσιεύοντας επιφυλλίδες, χρονογραφήματα και διηγήματα.

Οι περιπέτειες του ελληνισμού, η προσφυγιά, ο πόλεμος του ’40, η αντίσταση και ο εμφύλιος σημάδεψαν τη ζωή της και ξεκίνησε να γράφει βιβλία. Όπως έλεγε, η αντίσταση ήταν η πρώτη φορά που οι πρόσφυγες έγιναν ένα με τους υπόλοιπους Έλληνες. Ο Νίκος Μπελογιάννης, ο οποίος ήταν σύντροφος της αδερφής της και η Ηλέκτρα Αποστόλου, ήταν πρόσωπα που επηρέασαν το έργο της. Το 1959  κυκλοφόρησε το βιβλίο «Οι νεκροί περιμένουν», και αργότερα ακολούθησαν τα «Ματωμένα χώματα», «Εντολή» και «Ηλέκτρα», τα οποία ο κόσμος αγάπησε γιατί όπως έλεγε, τα έγραψε με αγάπη. Βραβεύτηκε δύο φορές με το βραβείο Ελληνοτουρκικής Φιλίας Αμπντί Ιπεκτσί και θεωρείται από τις σημαντικότερες Ελληνίδες συγγραφείς του περασμένου αιώνα. Τα βιβλία της έχουν μεταφραστεί σε ξένες γλώσσες και έχουν πουλήσει χιλιάδες αντίτυπα. Όπως είχε αναφέρει, «δεν ήμουν η συγγραφέας που μάζεψε πληροφορίες από ιστορικά γεγονότα που είχαν γράψει άλλοι, αλλά τα έζησα στο πετσί μου»

To 1996, οκτώ χρόνια πριν το θάνατό της, η 87χρονη Διδώ Σωτηρίου μιλά για την αγάπη που δεχόταν και έδινε.

«Το όνομα Διδώ δεν είναι τυχαίο. Μου το έδωσε ο νονός μου και αδελφός της μάνας μου, που ήταν διανοούμενος και ζούσε στην Ιταλία. Η Διδώ ήταν ερωτύλα και δυναμική. Όταν έφυγε ο Αινείας, πήγε και αυτοκτόνησε! (…) Εγώ είμαι αγαπησιάρα. Αγαπώ και μ’ αγαπούν. Κατεβαίνω μέχρι την τράπεζα και βγαίνει κόσμος να με χαιρετίσει. Μιλώ μαζί τους. Αυτή είναι η ζωή μου (…) Σήμερα βέβαια, όλα έχουν γίνει τόσο εύκολα. Όσα παλιά ήταν αξίες, κατατάχτηκαν στο μπανάλ της καθημερινότητας. Ο έρωτας έχει υποβαθμιστεί. Λείπει μια άλλη χαρά της ζώης. Ίσως γι’ αυτό να καταφεύγουν οι νέοι στα ναρκωτικά…»

Ζώντας τον 20 αιώνα σε όλο του το βάθος και με όλες τις χαρές και τις τραγωδίες του, η Διδώ Σωτηρίου κάνει τον απολογισμό της. Σημαντικός παράγοντας ότι η συνέντευξή της αυτή του 1996 (στην εφημερίδα "Τα Νέα"), δίνεται λίγες ημέρες μόλις μετά την ελληνοτουρκική κρίση των Ιμίων.

«Θαρρείς ότι από ‘κει που άρχισε ο αιώνας, εκεί βρίσκεται. Τα βασικά ερωτήματα είναι τα ίδια. Κι αν θέλει κανείς να βγάλει ένα συμπέρασμα βλέπει ότι δεν ησύχασε η ψυχή μας. Ξαναγυρίζουμε στην απειλή του πολέμου»

»Μπορεί να έχουν ανακαλυφθεί ένα σωρό πράγματα, να έχουμε προοδεύσει, αλλά…γεμίσαμε φοβίες και δεν είμαστε σίγουροι για τίποτα. Γεννήθηκα στις αρχές του και φεύγω πιο φοβισμένη απ’ όταν ήμουν στο Αϊντίνι. Ίσως να φάινεται υπερβολικό, όμως έχεις το δικαίωμα να μιλάς έτσι όταν είσαι θυμωμένος…»

Στα 87 της χρόνια η Διδώ Σωτηρίου είχε πια σταματήσει να γράφει «Επειδή δεν μπορώ πια να γράψω, αισθάνομαι ότι κάτι έφυγε από τη ζωή μου».

Όσα είχε ήδη γράψει πάντως έφταναν για δέκα ζωές και δικές της και όλων όση τη διάβασαν και τη διαβάζουν

«Το χάδι του κόσμου το εισπράττω. Οι άνθρωποι της κουλτούρας, βλέπεις, είναι σνομπ. Νομίζουν ότι αυτό τους δίνει αξία. Το θέμα όμως είναι να κάτσεις να μιλήσεις σαν ίσος προς ίσον με την κυρά-τάδε. Ν΄ακούσεις τον πόνο της. Η αρετή του συγγραφέα είναι να μένει σεμνός.»

Τιμητικές διακρίσεις

Το 2001 η Εταιρεία Ελλήνων Συγγραφέων καθιέρωσε προς τιμήν της το βραβείο ''Διδώ Σωτηρίου'', το οποίο απονέμεται «σε ξένο ή Έλληνα συγγραφέα που με τη γραφή του αναδεικνύει την επικοινωνία των λαών και των πολιτισμών μέσα από την πολιτισμική διαφορετικότητα». Τα περισσότερα έργα της έχουν μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες, ενώ η λογοτεχνία της διακρίνεται για τον ρεαλισμό, την απλότητα, τη δραματική αφήγηση και τον αδρό δημοτικό λόγο της.

Προς τιμήν της, επίσης, πολλές οδοί, σχολεία και βιβλιοθήκες φέρουν το όνομά της στην Ελλάδα.

 Βραβεύσεις

Βραβείο Ελληνοτουρκικής Φιλίας Αμπντί Ιπεκτσί (1983)

Βραβείο Ελληνοτουρκικής Φιλίας Αμπντί Ιπεκτσί (1985)

Ειδικό Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας (1989)

Βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών (1990)

Βραβείο του Ελληνικού Ινστιτούτου της Αγγλίας (1993)

Βραβείο από τον τότε πρόεδρο της ελληνικής δημοκρατίας Κωστή Στεφανόπουλο με το παράσημο του Χρυσού Σταυρού του Τάγματος της Τιμής (1996)

Βραβείο από τον τότε πρόεδρο της γαλλικής δημοκρατίας Ζάκ Σιράκ με το παράσημο Commandeur De l'Ordre Du Merite

Εργογραφία

Οι νεκροί περιμένουν (1959)

Ηλέκτρα (1961)

Ματωμένα χώματα (1962)

Η Μικρασιάτικη Καταστροφή και η στρατηγική του ιμπεριαλισμού στην Ανατολική Μεσόγειο (1975)

Εντολή (1976)

Μέσα στις φλόγες (1978)

Επισκέπτες (1979)

Κατεδαφιζόμεθα (1982)

Τρία θεατρικά και ένας μονόλογος (1995)

Τυχαίο συναπάντημα και άλλες ιστορίες (2004)

Τα πρώτα βήματα του Ψυχρού Πολέμου (2008)

Τα παιδιά του Σπάρτακου (2011)

Ταξίδι χωρίς Επιστροφή (2011)

Πηγή: mixanitouxronou.gr, in.gr, wikipedia