Μένανδρος

Ο Μένανδρος (342 - 292/291 π.Χ.) γιος του Διοπείθους και της Ηγησιστράτης ήταν ο κυριότερος εκπρόσωπος της νεωτέρας αττικής κωμωδίας. Γεννήθηκε στην Κηφισιά. Πρώτος διδάσκαλος του θεωρείται ο θείος του Άλεξις (συγγενής της μητέρας του,καταγόταν εκ Θουρίων Ιταλίας, έζησε 106 έτη και έγραψε 245 δράματα σύμφωνα με το λεξικό του Σουίδα). Υπήρξε επίσης μαθητής του Θεόφραστου όταν ανέλαβε την Περιπατητική σχολή, και του Επίκουρου. Ήταν μεν ωραίος και εύσωμος, αλλά είχε στραβισμό. Έζησε σε κομψή και ιδιόκτητο αγροτική έπαυλη στη Φρεαττύδα του Πειραιώς, έχοντας στο πλάι του τις δύο ερωμένες εταίρες φίλες του, Θαΐδα και Γλυκέρα.

Δεν ενδιαφέρθηκε ούτε για τα εθνικά, ούτε για τα πολιτικά ζητήματα της πατρίδας του. Αγαπούσε τα γράμματα, την ησυχία και την ανεξαρτησία του.

Συνέθεσε 105 ή 108 κωμωδίες, σε διάστημα 30 ετών από τις οποίες σώζονται μικρά αποσπάσματα. Σήμερα γνωρίζουμε τους 96 τίτλους των έργων του. 

Αδελφοί-α, Αδελφοί-β, Αλαείς, Αλιείς (ή Αλιεύς), Άνατιθεμένη, Ανδρία, Ανδρογύνης (ή Κρης), Ανεχόμενος, Ανεψιοί, Άπιστος, Αρρηφόρος (ή Αυλητρίς), Ασπίς, Αφροδίσια (ή Αφροδίσιος), Βοιωτία, Γεωργός, Γλυκέρα, Δακτύλιος, Δάρδανος, Δεισιδαίμων, Δημιουργός, Δις εξαπατών, Δύσκολος, Εαυτόν πενθών, Εαυτός τιμωρούμενος, Εγχειρίδιον, Εμπιμπραμένη, Επαγγελλόμενος, Επίκληρος-α, Επίκληρος-β, Επιτρέποντες, Ευνούχος, Εφέσιος, Ηνίοχος, Ήρως, Θαΐς, Θεοφορουμένη, Θετταλή, Θησαυρός, Θρασυλέων, Θυρωρός, Ιέρεια, Ίμβριοι, Ιπποκόμος, Κανηφόρος, Καρίνη, Καρχηδόνιος, Καταψευδόμενος, Κερκύφαλος, Κιθαριστής, Κνιδία, Κόλαξ, Κυβερνήται, Κωνειαζόμεναι, Λευκαδία, Λοκροί, Μέθη, Μεσσηνία, Μηναγύρτης, Μισογύνης, Μισούμενος, Ναύκληρος, Νομοθέτης, Ξενολόγος, Ολυνθία, Ομοπάτριοι, Οργή, Παιδίον, Παλλακή, Παρακαταθήκη, Περικειρομένη, Περινθία, Πλοκίον, Προγαμών, Προεγκαλών, Πωλούμενοι, Ραπτιζομένη, Σαμία, Σικυώνιος, Στρατιώτης, Συναριστώσαι, Συνερώσα, Συνέφηβοι, Τίτθη, Υδρία, Υμνίς, Υποβολιμαίος (ή Αγροίκος), Φάνιος, Φάσμα, Φιλάδελφος (ή Φιλάδελφοι), Χαλκειά, Χήρα, Ψευδηρακλής, Ψοφοδεής, κ.α. 

Ένα του έργο σώζεται ολόκληρο, ο Δύσκολος, ενώ σχεδόν ολόκληρα σώζονται οι Επιτρέποντες, η Σαμία και η Περικειρομένη.

Από τον δάσκαλό του, Θεόφραστο, έμαθε να σχεδιάζει τους ανθρώπινους τύπους, αφού αυτός περιέγραψε και ταξινόμησε τους περίφημους 30 Χαρακτήρες του, τους οποίους και βλέπει αιώνιους, αμετακίνητους τους και παγκόσμιους. Εισήγαγε πρώτος την εικόνα του οικογενειακού βίου. Πρόσφερε έργα διδακτικά και κοινωνικά, με ζωηρούς, φυσικούς και πειστικούς διαλόγους, με γνωμικά που παρέμειναν αθάνατα και έγιναν παροιμίες στα χείλη του ελληνικού λαού έως σήμερα. Από πολλούς χαρακτηρίζεται ως ο νέος Ευριπίδης. Απλός και εύληπτος, χωρίς να γίνεται κουραστικός στην επίδειξη σοφίας, αγαπήθηκε γρήγορα.

Τα έργα του βάζουν τον θεατή κατευθείαν στο νόημα, την εξέλιξη του οποίου γνωρίζει τεχνικότατα να εξελίσσει. Κάθε τι του είναι σαφές, ευφυές και σύμμετρο. Μπορεί να γράφει κωμικά έργα, αλλά το δραματικό υπόβαθρο είναι εμφανές. Οι αρχαίοι κριτικοί όπως ο Δίων Χρυσόστομος και ο Πλούταρχος τον επαινούσαν ως θαύμα “τέλειας και λεπτής ευκοσμίας και ευπρέπειας. 

Το έργο του Μένανδρου ασχολείται με τον καθημερινό άνθρωπο και οι προοδευτικές του αντιλήψεις φαίνονται καθώς υπερασπίζεται την γυναίκα, τα δικαιώματα των παιδιών, μαστιγώνει τις κακές πλευρές και συνήθειες των ανθρώπων και δείχνει συμπάθεια πρός τους δούλους.

Το θέμα των έργων του ο έρωτας και δη ο άνομος. 

Η φήμη του είχε ξεπεράσει κατά πολύ τα στενά ελλαδικά όρια, τόσο που ο βασιλεύς της Αιγύπτου Πτολεμαίος ο Σωτήρ έστειλε ένα πολυτελές καράβι του να τον πάρει και τον προσκάλεσε στην Αυλή του, υποσχόμενος όλα τ’ αγαθά της γης να του τα προσφέρει, αλλά ο Μένανδρος  προτίμησε να συνεχίσει να ζει και να γραφεί ανεξάρτητος στην πόλη των Αθηνών.

Στο θέατρο εμφανίζεται μόλις 20 ετών 321 ή 320 π.Χ., με το έργο “Οργή” που έγραψε το 324 π.Χ. Η πρώτη νίκη του ήρθε το 316/315 π.Χ. και έκτοτε νίκησε άλλες επτά φορές μόνο. Κυριότερος αντίπαλός του ήταν ο Φιλήμων, του οποίου τα έργα, αν και κατώτερα ήταν πιο δημοφιλή, γιατί ήταν εμπειρότατος, μετερχόμενος διαφόρων τεχνασμάτων, στο να κερδίζει την εύνοια του κοινού, ενώ ο Μένανδρος κέρδιζε πάντα τη γνώμη των ειδικών!

Το τέλος του ήταν άδοξο. Πνίγηκε ενώ κολυμπούσε μια μέρα στη θάλασσα του Πειραιά. Μετά το θάνατό του, απέβη ο προσφιλέστερος συγγραφεύς, τόσο, που έως τα ρωμαϊκά αλλά και τα χριστιανικά χρόνια, συγγραφείς συχνά μνημόνευαν στίχους του. Τον μιμήθηκαν ή εμπνεύστηκαν από τα έργα του, ο Τίτος Μάρτιος Πλαύτος, ο Καικίλιος Στάτιος, ο Λαβίνιος, ο Τουρπίλιος, ο Ατίλιος, αλλά υπερβολικά και αδίστακτα τον μιμήθηκε και τον αντέγραψε ο Πόπλιος Τερέντιος. Έτσι, χάρη στους μιμητές, κλέφτες και αντιγραφείς του, ο Μένανδρος φτάνει έως το Μεσαίωνα και το σύγχρονο θέατρο.

Ο Μένανδρος θεωρείται ορόσημο στην αρχαία ελληνική γραμματολογία.


Πηγή: Μενάνδρου Γνώμαι Μονόστιχοι, Εκδόσεις Ερωδιός