Ιερός Ναός Προφήτη Ηλία στη Θεσσαλονίκη

Ο ναός του Προφήτη Ηλία αποτελεί μια ακόμα όμορφη προσθήκη της Βυζαντινής Αρχιτεκτονικής κληρονομιάς της Θεσσαλονίκης. Βρίσκεται στη συμβολή των οδών Ολυμπιάδος και Προφήτη Ηλία, στην Άνω Πόλη. Χτισμένος σε φυσικό ύψωμα, δέσποζε κάποτε στη Θεσσαλονίκη. Ανήκει στον αθωνικό αρχιτεκτονικό τύπο, με περίτεχνο τρούλο και έντονο κεραμοπλαστικό διάκοσμο. Η αποκατάσταση του ναού έγινε την περίοδο 1956-1961. Η τεχνοτροπία των θαυμάσιων τοιχογραφιών που τον κοσμούν επηρέασε τη μεταγενέστερη σερβική σχολή.

Η κατασκευή του ανάγεται πίσω στο δεύτερο μισό του 14ου αιώνα μΧ., ενώ μεγάλος αριθμός αρχαιολόγων υποστηρίζει ότι ο υπάρχον ναός κτίστηκε πάνω από τα ερείπια των Βυζαντινών ανακτόρων της πόλης ύστερα από την καταστροφή τους το 1342 μΧ.

Η αφιέρωση του στο βιβλικό προφήτη είναι πρόσφατη, καθώς η αρχική του ονομασία ξεχάστηκε στα πεντακόσια χρόνια της Τουρκοκρατίας, πράγμα που άλλωστε συνέβη με αρκετούς βυζαντινούς ναούς της Θεσσαλονίκης. Σύμφωνα με μία άποψη, η σημερινή αφιέρωσή του οφείλεται σε παρετυμολογία του τουρκικού ονόματος Sarayli τζαμί από τους χριστιανούς έτσι ώστε να βρεθεί κάποια σχέση με τη λαϊκή ονομασία αη-Λιάς. Σύμφωνα με μία άλλη άποψη το τουρκικό όνομα του τζαμιού θεωρήθηκε από τους ερευνητές Texier και Pullan ως παραφθορά του ονόματος του προφήτη, καθώς ηχούσε πολύ κοντά στο Saint Elie. Αρχικά, ο ναός ταυτιζόταν από τους ερευνητές με το καθολικό της Νέας Μονής λόγω της θέσης του στην περιοχή όπου αναζητούνται τα βυζαντινά ανάκτορα που καήκαν το 1342 από τους Ζηλωτές. Η Νέα Μονή ιδρύθηκε μεταξύ των ετών 1360-1370 από το μοναχό Μακάριο Χούμνο και ήταν αφιερωμένη στην Παναγία. Η πρόσφατη όμως μελέτη τουρκικών πηγών δείχνει ότι μια τέτοια ταύτιση είναι αδύνατη καθώς αναφέρεται ότι ο ναός μετατράπηκε σε τζαμί μετά το 1430 από τον Μπαντραλή Μουσταφά Πασά, ενώ η Νέα Μονή λειτούργησε τουλάχιστον ως το 1556. Το ότι δεν πρόκειται για το καθολικό της Νέας Μονής φαίνεται και από τις τοιχογραφίες του νάρθηκα που μαρτυρούν ότι πρόκειται για ναό αφιερωμένο στο Χριστό και όχι στην Παναγία καθώς και από το γεγονός ότι ο αριθμός των 17 μοναχών που ορίστηκαν από το Μακάριο Χούμνιο για τη Νέα Μονή ήταν πολύ μικρός για έναν ναό με το μέγεθος του Προφήτη Ηλία.

Μετά την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης, ο ναός αποδόθηκε εκ νέου στη χριστιανική λατρεία.

Ο Προφήτης Ηλίας ανήκει στον λεγόμενο αθωνικό τύπο. Η μονή της Μεγίστης Λαύρας του Αγίου Όρους αποτέλεσε τη βάση του νέου αυτού τύπου. Το χαρακτηριστικό του γνώρισμα είναι οι δύο κόγχες, οι λεγόμενοι χοροί, στη βόρεια και τη νότια πλευρά του κυρίως ναού, που σε κάτοψη έχουν σχεδόν την ίδια διάσταση με την κόγχη του ιερού. Στις γωνίες του κεντρικού χώρου τέσσερις κίονες στηρίζουν τις καμάρες όπου εδράζεται ο μεγάλης διαμέτρου κεντρικός τρούλος. Τον μοναστηριακό χαρακτήρα του κτίσματος τονίζει ο μεγάλος χώρος της λιτής. Εξωτερικά της σχηματίζεται στοά από πεσσούς που απολήγει στα ανατολικά σε δύο τρίκογχα παρεκκλήσια με εξάπλευρο τρούλο.

Οι ανασκαφικές εργασίες που πραγματοποίησε η Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης στον περιβάλλοντα χώρο του Προφήτη Ηλία έφεραν στο φως αρχιτεκτονικά κατάλοιπα επάλληλων κατασκευαστικών φάσεων, χρονολογημένα από τους παλαιοχριστιανικούς μέχρι τους μεταβυζαντινούς χρόνους.

Μελετώντας την αρχιτεκτονική του διαπιστώνουμε ότι τα στοιχειά που απαρτίζουν την μορφολογία του ναού είναι αρκετά εντυπωσιακά. Τα περίτεχνα μοτίβα και η σύνθετη τοιχοποιία με τα επάλληλα τόξα και τις διακοσμητικές ταινίες δημιουργούν μια επιβλητική εικόνα.

Οι τοιχογραφίες στο εσωτερικό του ναού αν και αποσπασματικές, είναι πολύχρωμες και έντονες ενώ οι περισσότερες που διασώθηκαν έως σήμερα δέχθηκαν εκτεταμένες εργασίες συντήρησης μέσω ενός εκτεταμένου προγράμματος που διήρκεσε από το 1956 έως το 1961.

Σε γενικές γραμμές αυτό που κάνει τον Προφήτη Ηλία να ξεχωρίζει είναι το ότι συνδυάζει με επιτυχία ένα μεγάλο αριθμό διαφορετικών στοιχείων και χαρακτηριστικών σε μια ενιαία αρχιτεκτονική σύνθεση. Το 1988 η Εκκλησία του Προφήτου Ηλία συμπεριελήφθη στη λίστα των Παλαιοχριστιανικών κα Βυζαντινών Μνημείων της Θεσσαλονίκης ως Μνημείο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO.

Πηγή: visitgreece.gr, inthessaloniki.com, archaiologia.gr, wikipedia