Φάρος του Πνεύματος

   «Γράφτηκε τον Απρίλη 1949 με πρωτότυπο τίτλο "Θησέας". »Πρόκειται για το γνωστό μύθο τού Θησέα και του Μινώταυρου, δοσμένο μέσα από μια ψυχαναλυτική ερμηνεία. Ο Καζαντζάκης είχε έντονα επηρεαστεί απ' την ανάπτυξη της ψυχανάλυσης, που γνώρισε από κοντά στη Βιέννη το 1922, αφού άλλωστε χάρη σ' αυτήν μπορούσε να φωτίσει τις απόκρυφες πτυχές της ύπαρξής του και να γνωρίσει καλύτερα τον εαυτό του. »Έτσι, λοιπόν, σ' αυτό το έργο, σύμφωνα μ' αυτά που ομολογεί ο ίδιος σε γράμμα του στον Borje Knos, ο Μινώταυρος εκφράζει το υποσυνείδητο του ανθρώπου, ενώ ο Θησέας το λόγο που απελευθερώνει το Μινώταυρο και οδηγεί στο συνειδητό το ασυνείδητό του ή, κατά την αγαπημένη του έκφραση, "μετουσιώνει την ύλη σε πνεύμα". »Εκτός από την καθαρά ψυχαναλυτική διάσταση, το έργο κινείται και σ' αυτήν του αγώνα για κατάκτηση της ελευθερίας. Ο Μίνωας εκφράζει τη φάση τής ελεύθερης αναγκαιότητας (amor fati), που επιτρέπει στο άτομο να διαφυλαχθεί και μόνο απ' την επιβ...

  «Αντίστοιχη με την αρχαία τριλογία είναι και αυτή τού Καζαντζάκη, που έχει τους ίδιους τίτλους: Πυρφόρος, Δεσμώτης, Λυόμενος. Γράφτηκε στο διάστημα Αυγούστου-Σεπτέμβρη 1943 στην Αίγινα. »Όπως κάνει και με άλλα του θέματα, ο συγγραφέας δανείζεται ένα γνωστό μύθο ή πραγματικό γεγονός ή ακόμα μια μυθική ή λογοτεχνική μορφή και εννοιολογικά μετασχηματίζοντάς τη την κάνει κατάλληλη για την έκφραση του προσωπικού του μηνύματος. [...]» (Από το άρθρο του Θόδωρου Γραμματά «Ξαναδιαβάζοντας το έργο τού Νίκου Καζαντζάκη».) «Το καλοκαίρι τού 1943 ο Νίκος Καζαντζάκης γράφει στην Αίγινα την τραγική τριλογία: "Προμηθέας Πυρφόρος", "Δεσμώτης", "Λυόμενος". Το 1945 ο "Προμηθέας Πυρφόρος" δημοσιεύεται στο περιοδικό "Καλλιτεχνική Ελλάδα" του Στράτη Μυριβήλη με αφιέρωση στον Ι. Θ. Κακριδή. Το 1948 μεταφράζεται στη γαλλική γλώσσα από τον ίδιο το συγγραφέα. Το 1955 ο "Δίφρος" εκδίδει στην Αθήνα με επιμέλεια Ε. Χ. Κάσδαγλη τον πρώτο τόμο του Θεάτρου...

  Η κραυγή δεν είναι δική σου. Δε μιλάς εσύ, μιλούν αρίφνητοι πρόγονοι με το στόμα σου. Δεν πεθυμάς εσύ, πεθυμούν αρίφνητες γενεές απόγονοι με την καρδιά σου. Οι νεκροί σου δεν κείτουνται στο χώμα. Γενήκαν πουλιά, δέντρα, αγέρας. Κάθεσαι στον ίσκιο τους, θρέφεσαι με τη σάρκα τους, αναπνές το χνότο τους. Γενήκαν ιδέες και πάθη, κι ορίζουν τη βουλή σου και την πράξη. Οι μελλούμενες γενεές δε σαλεύουν μέσα στον αβέβαιο καιρό, μακριά από σένα. Ζουν, ενεργούν και θέλουν μέσα στα νεφρά και στην καρδιά σου. Το πρώτο σου χρέος πλαταίνοντας το εγώ σου είναι, στην αστραπόχρονη τούτη στιγμή που περπατάς στη γης, να μπορέσεις να ζήσεις την απέραντη πορεία, την ορατή και την αόρατη, του εαυτού σου. Δεν είσαι ένας, είσαι ένα σώμα στρατού. Μια στιγμή κάτω από τον ήλιο φωτίζεται ένα από τα πρόσωπά σου. Κι ευτύς σβήνει κι ανάβει άλλο, νεότερό σου, ξοπίσω σου. Η ράτσα σου είναι το μεγάλο σώμα, το περασμένο, το τωρινό και το μελλούμενο. Εσύ είσαι μια λιγοστή έκφραση, αυτή είναι το πρόσωπο. Εσύ είσαι ...

  "Γράφεται στην Αθήνα, το 1907. Φασγά ονομάζεται η κορυφή του όρους όπου πέθανε ο Μωυσής. Ο Καζαντζάκης το είχε υποβάλει στον Παντελίδειο δραματικό αγώνα του 1908. Υπόθεση: Ο Λώρης, ένας άθεος γιατρός και θεατρικός συγγραφέας, έχει παράνομο δεσμό με μια μοιραία γυναίκα, τη βοηθό του Ελένη. Μετά από μια σφοδρή σύγκρουση με τη γυναίκα του Μαρία, εγκαταλείπει την οικογένειά του και φεύγει με την ερωμένη του. Μερικά χρόνια αργότερα, επιτυχημένος δραματουργός, ζει με την Ελένη και τη θετή τους κόρη· έχει κερδίσει τη δόξα αλλά δεν είναι ευτυχισμένος. Η Μαρία τον επισκέπτεται και του ζητά βοήθεια για το άρρωστο παιδί τους, αλλά εκείνος τη διώχνει. Μετά από αρκετό καιρό, γλεντά σ' ένα καμπαρέ ξεπεσμένος και μόνος, αφού η Ελένη τον έχει εγκαταλείψει. Μισότρελος από τις τύψεις του, ξεψυχά στην αγκαλιά της πρώην γυναίκας του."  Πηγή:  totheatro

  2 4. Ο τελευταίος πειρασμός - Νίκος Καζαντζάκης «Η δυαδική υπόσταση του Χριστού στάθηκε για μένα πάντα βαθύ ανεξερεύνητο μυστήριο, η λαχτάρα, η τόσο ανθρώπινη, η τόσο υπεράνθρωπη, να φτάσει ο άνθρωπος ως το Θεό – ή πιο σωστά: να επιστρέψει ο άνθρωπος στο Θεό και να ταυτιστεί μαζί του, η νοσταλγία αυτή, η τόσο μυστική και συνάμα τόσο πραγματική, άνοιγε μέσα μου πληγές και πηγές μεγάλες. Από τη νεότητά μου, η πρωταρχική αγωνία μου από όπου πήγαζαν όλες μου οι χαρές κι όλες μου οι πίκρες ήταν τούτη: η ακατάπαυστη ανήλεη πάλη ανάμεσα στο πνεύμα και στη σάρκα. Μέσα μου παμπάλαιες ανθρώπινες και προανθρώπινες σκοτεινές δυνάμεις του Πονηρού μέσα μου παμπάλαιες ανθρώπινες και προανθρώπινες φωτερές δυνάμεις του Θεού κι η ψυχή μου ήταν η παλαίστρα όπου οι δύο τούτοι στρατοί χτυπιούνταν κι έσμιγαν. Αγωνία μεγάλη αγαπούσα το σώμα μου και δεν ήθελα να χαθεί αγαπούσα την ψυχή μου και δεν ήθελα να ξεπέσει, μαχόμουν να φιλιώσω τις δύο αυτές αντίδρομες κοσμογονικές δυνάμεις να νιώσουν πως δεν είν...

  "Γράφεται στο Παρίσι το 1908-1909, με αρχικό τίτλο Η Θυσία. Το 1910, ο Καζαντζάκης το υποβάλλει στον Λασσάνειο δραματικό αγώνα και κερδίζει το βραβείο των χιλίων δραχμών. Η τραγωδία είναι αφιερωμένη στον Ίδα [=Ίων Δραγούμης]. Πυρήνας της υπόθεσης είναι ο θρύλος του γιοφυριού της Άρτας. Υπόθεση: Το γεφύρι έχει τελειώσει και, παρά τις ζοφερές προβλέψεις των μαστόρων και των χωρικών, ο Πρωτομάστορας είναι σίγουρος ότι δεν θα γκρεμιστεί. Ο Άρχοντας τον ρωτά πώς να τον ανταμείψει κι εκείνος ζητά την άδεια να χτίσει στη μέση του χωριού ένα σπίτι και να στεφανωθεί την αγαπημένη του. Τότε φτάνει μια κοπέλα, λέγοντας πως το γεφύρι είναι έτοιμο να γκρεμιστεί. Εμφανίζεται η γριά Μάνα, η σοφή προφήτισσα, και ανακοινώνει ότι για να στεριώσει το γεφύρι, πρέπει να θυσιαστεί η ερωμένη του Πρωτομάστορα· δεν αποκαλύπτει, όμως, το όνομά της, λέγοντας ότι, για να πιάσουν τα μάγια, πρέπει ο Πρωτομάστορας και η ερωμένη του να το ομολογήσουν εκουσίως. Ο Άρχοντας ορκίζεται ότι θα την παραδώσει ο ίδιος,...

  2 3. Ασκητική – Νίκος Καζαντζάκης «Έγραψα και τέλειωσα χτες την -Ασκητική-. Είναι καλή; δεν ξέρω. Προσπάθησα με λόγια απλά, σαν εξομολόγηση, να διαγράψω την άσκηση της ζωής μου, από πού ξεκίνησα, πώς πέρασα τα εμπόδια, πώς άρχισε η αγωνία του Θεού, πώς βρήκα την κεντρική έννοια που ρυθμίζει πια τη σκέψη μου, το λόγο και την πράξη μου» σημείωνε για την Ασκητική ο Νίκος Καζαντζάκης αλλά γράφοντας τη θα κάνει πολύ περισσότερα: θα διασώσει σε ένα βιβλίο όλη τη θεωρία της μυθιστορηματικής του διαδρομής. Γράφει η Νίκη Παπάζογλου Η «Ασκητική» του Νίκου Καζαντζάκη, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα κείμενά του, μέσα από το οποίο προσπαθεί να εκφράσει τα μεταφυσικά του πιστεύω. Στο φιλοσοφικό – ποιητικό αυτό «μανιφέστο» ο συγγραφέας, έχει ουσιαστικά αποδώσει ολόκληρη την κοσμοθεωρία του, συνοψίζοντας ιδεαλιστικά την ενσάρκωση ενός νέου Οδυσσέα. Οι 98 σελίδες του βιβλίου που αποτέλεσαν για πολλούς πυξίδα ζωής, για τον συγγραφέα υπήρξαν η πεμπτουσία του έργου του. Σε αυτές συγκέντρωσε : το ...

Ο Αύγουστος ήταν για μένα, όταν ήμουν παιδί, κι είναι ακόμα, ο πιο αγαπημένος μου μήνας· αυτός φέρνει, μαθές, τα σταφύλια και τα σύκα, τα πεπόνια, τα καρπούζια· τον ονομάτισα Άγιον Αύγουστο· αυτός ο προστάτης μου, έλεγα, σε αυτόν θα κάνω την προσευκή μου· όταν θέλω τίποτα, από αυτόν θα το ζητώ, κι αυτός θα το ζητήσει από το Θεό, κι ο Θεός θα μου το δώσει. Και μια φορά πήρα νερομπογιές και τον ζωγράφισα: Έμοιαζε πολύ του παππού μου του χωριάτη· τα ίδια κόκκινα μάγουλα, το ίδιο φαρδύ χαμόγελο, μα ήταν ξυπόλυτος μέσα σ’ ένα πατητήρι και πατούσε σταφύλια, και τα πόδια του ως τα γόνατα κι ως πάνω στα μεριά τα ‘χα ζωγραφίσει κόκκινα από το μούστο· κι είχα στεφανώσει το κεφάλι του με κληματόφυλλα. Όμως κάτι του ‘λείπε· μα τι; Τον κοίταξα καλά καλά και του ‘βαλα δυο κέρατα στο κεφάλι, ανάμεσα στα κληματόφυλλα, γιατί το μαντίλι που φορούσε ο παππούς μου έκανε δεξά και ζερβά δυο μεγάλους κόμπους σαν κέρατα. Από τη στιγμή που τον ζωγράφισα και στερέωσα το πρόσωπο του, στερεώθηκε και μέσα μο...

Οι εμπειρίες του Νίκου Καζαντζάκη, του Αγγελου Σικελιανού, του Γιώργου Θεοτοκά, του Ζαχαρία Παναντωνίου και του Φώτη Κόντογλου, από τις επισκέψεις στους στο Περιβόλι της Παναγίας, μέσα από άγνωστα ντοκουμέντα στην «Αθωνική Ψηφιακή Κιβωτό» Με συστατική επιστολή στα χέρια τους πέρασαν από την Ουρανούπολη στη Δάφνη, ο Νίκος Καζαντζάκης και ο Άγγελος Σικελιανός. Ήταν Νοέμβριος του 1914 και οι δύο λογοτέχνες ήταν τότε νεαροί φίλοι, 31 και 30 χρόνων αντίστοιχα. Η ιδέα ήταν του Νίκου Καζαντζάκη και αφορμή στάθηκε ένα λεύκωμα με φωτογραφίες από τον Άθω που είδε στο σπίτι του Σικελιανού. «Μοναστήρια, καλόγεροι, καμπαναριά, κυπαρίσσια…κελιά απάνω από τον γκρεμό και κάτω μια θάλασσα άγρια. Το Άγιον Όρος, φώναξα…Είσαι έτοιμος; είπε. Να βάλουμε τα σιδερένια μας ποδήλατα, δράκοι δεν είμαστε; Να βάλουμε τα σιδερένια μας ποδήλατα, να πατήσουμε το Άγιον Όρος…Με τα σακίδια στη ράχη, ακουμπώντας στα χοντρά ραβδιά μας, ανηφορίζαμε ανάμεσα από πυκνές, μισογυμνωμένες καστανιές και σκίνα και πλατ...

Μονή Σταυρονικήτα, 21 Νοεμβρίου. Θαμαστό ύψος απάνω από τη θάλασσα. Ο γερο-θυρωρός, παμπάλαιο ναυάγιο από την Κρήτη, με αρπάζει από το χέρι: - Ε, ποιος είσαι; - Κρητικός. - Έμπα μέσα! Σ’ ένα κελί, καλογεράκια μαθαίνουν τη βυζαντινή μουσική και συλλαβίζουν μεγαλόφωνα τις πρώτες νότες. Κρατούν σαν αναμμένη λαμπάδα την παράδοση στα παιδικά άπλυτα χέρια τους. Απάνω από τον πύργο της Μονής τι γιγάντιο τόξο τεντωμένο η θάλασσα! Και πιο πέρα, στο ίδιο Μοναστήρι: Τι μεστό νόηση και πρόωρη θεία σοβαρότητα το κεφάλι του δωδεκαετή Χριστού! Μέτωπο απόγκρεμο, πυργωτό, στήθος αφράτο, μάτι βαθύ και συλλογισμένο. Αληθινά γιος της Πορταΐτισσας. Μια μεγάλη εικόνα: ο Άγιος Νικόλαος ο Στρειδάς. Είχε καρφωμένο στο κούτελό του ένα μεγάλο στρείδι, και τα χέρια του θαρρούσες έσπαζαν αρμύρα. Κουβεντιάζω με τον Κρητικό πορτάρη: - Πώς έγινες καλόγερος; - Η θεία μου, μου διάβασε μια μέρα το Βαγγέλιο, και είπα: ο κόσμος δεν αξίζει τίποτα. Μην ξεχάσεις ποτέ τον πάτερ Φιλήμονα που μας υπηρετούσε...

Όσο ζούμε μιαν ευτυχία, δύσκολα τη νιώθουμε. Μονάχα όταν περάσει και κοιτάξουμε πίσω μας, καταλαβαίνουμε ξαφνικά - και κάποτε με κατάπληξη - πόσο σταθήκαμε ευτυχισμένοι. Μονάχα με την ελπίδα φτάνουμε στο ανέλπιδο. Ό,τι δεν συνέβη ποτέ, είναι ό,τι δεν ποθήσαμε αρκετά. Δεν είναι η λευτεριά πέσε πίτα να σε φάω. Είναι κάστρο, και το παίρνεις με το σπαθί σου. Όποιος δέχεται από ξένα χέρια τη λευτεριά, είναι σκλάβος. Τι βλέπεις γέροντα; τον ρώτησα. Κι αυτός, χωρίς να σηκώσει το κεφάλι, να ξεκολλήσει τα μάτια από το νερό: Τη ζωή μου, παιδί μου, μου αποκρίθηκε, τη ζωή μου που πάει ... Για να ανέβεις στον ουρανό, πρέπει να πάρεις φόρα από τον πάτο της κόλασης Έκανα υπομονή. Ετοίμαζα μέσα μου κρυφά, χωρίς να το υποψιάζομαι, τη μέρα που θα κάνω φτερά και θα φύγω ... Μην εξαρτάσαι από κανέναν κι από τίποτα. Από εμπειρία ή ανάμνηση. Η εξάρτηση από το παρελθόν όσο ευχάριστη κι αν είναι το μόνο που κάνει είναι να κομματιάζει το παρόν...

Η Οκτωβριανή Επανάσταση και η ίδρυση του σοσιαλιστικού κράτους, η έμπρακτη επιβεβαίωση της αλλαγής σε προοδευτική κατεύθυνση των κοινωνικών συστημάτων, ο πρωτοπόρος σε αυτήν την αλλαγή ρόλος της εργατικής τάξης και η καθοδηγητική ευθύνη του Κομμουνιστικού Κόμματος, τα ιδεολογικά μέτωπα και οι κατευθύνσεις ως προς την τέχνη εντός της Σοβιετικής Ένωσης, η απότοκη ωρίμανση στην πολιτική συνείδηση των εργατών και των καταπιεζόμενων στρωμάτων, οι λαϊκοί αγώνες και οι επαναστάσεις στον υπόλοιπο κόσμο, απασχολούν τους Έλληνες λογοτέχνες και συνάμα επιδρούν στο έργο (θέματα, ιδέες, τεχνοτροπία), στο δημόσιο λόγο (άρθρα, διαλέξεις) και συνολικά στην πολιτική τους στάση. Πλευρές αυτής της επίδρασης είναι τα παρακάτω: Μια σειρά λογοτεχνικά έργα εμφανιζόμενα από το τέλος της δεκαετίας του 1910 κι έπειτα στην Ελλάδα αποτυπώνουν τα γεγονότα της Επανάστασης, τα βήματα της ΕΣΣΔ, την εμπειρία πνευματικών ανθρώπων από την παραμονή τους στη Σοβιετική Ένωση και ευρύτερα την ανά τον κόσμο ταξική πάλη....