18 Ιουλίου 64 μ.Χ. - Η μεγάλη πυρκαγιά της Ρώμης

Η μεγάλη πυρκαγιά της Ρώμης, το 64 μ.Χ., αποτελεί ένα σημαντικό γεγονός στην ιστορία της
πόλεως της Ρώμης, και από τα πλέον κομβικά γεγονότα που συνέβησαν επί της διακυβερνήσεως του Νέρωνος. Τα καταστροφικά αποτελέσματα της πυρκαγιάς, σε συνδυασμό με τις διαδόσεις ότι υπεύθυνος της φωτιάς ήταν ο ίδιος ο Νέρων, επέτειναν την λαϊκή δυσαρέσκεια. Ο Νέρων επέρριψε την ευθύνη στους χριστιανούς και έγινε αφορμή για τον πρώτο μεγάλο διωγμό κατά των χριστιανών.

            Το 64 μ.Χ., τη νύχτα της 18ης προς 19η Ιουλίου, μία πυρκαγιά ξέσπασε στο κέντρο της Ρώμης, στα καταστήματα του Circus Maximus. Η φωτιά γρήγορα επεξετάθη στις κεντρικές συνοικίες της πόλεως  που είχαν πολλά καταστήματα με εύφλεκτα υλικά, και σε συνδυασμό με τον δυνατό άνεμο, εξαπλώθηκε στις πτωχότερες συνοικίες με τις ξύλινες οικίες. Η πυρκαγιά έκαιγε για έξι ημέρες, γνώρισε μία μικρή κάμψη, και ύστερα αναζωπυρώθηκε με μεγαλύτερη ένταση και δεν έσβησε παρά μόνον μετά την εννάτη ημέρα.

            Τα αποτελέσματα της πυρκαγιάς ήσαν καταστροφικά. Από τις δεκατέσσερεις συνοικίες της πόλεως, οι δέκα κατεστράφησαν ολοσχερώς και μόνον τέσσερεις δεν επλήγησαν. Χιλιάδες ξύλινες οικίες των πιο λαϊκών στρωμάτων κατεστράφησαν, ο αριθμός των νεκρών δεν μπορούσε να υπολογισθεί αλλά ήταν υπερβολικά μεγάλος. Επίσης, πολλά δημόσια κτίρια και μνηνεία κατεστράφησαν, όπως η Αγορά, ο ναός του Ηρακλέους, ο ναός του Διός στον Παλατίνο λόφο (Τάκιτος, Annales XV.38-44, Σουητώνιος, Νέρων  XXXVIII).  Ο Δίων Κάσσιος γράφει ότι ολόκληρος ο Παλατίνος λόφος και τα δύο τρίτα της πόλεως εκάησαν και αμέτρητο πλήθος ανθρώπων έχασαν την ζωή τους. Η καταστροφή ήταν ανυπολόγιστη και δεν είχε παράλληλό της στην ιστορία της Ρώμης (Δίων Κάσσιος, Ρωμαϊκή Ιστορία LXII 16.1).

            Όταν ξέσπασε η πυρκαγιά, ο Νέρων  ευρίσκετο στην γενέτειρα πόλη του, το Άντιον, νοτίως της Ρώμης, και επέστρεψε στην Ρώμη όταν ήδη οι καταστροφές έλαβαν ανυπολόγιστες διαστάσεις. Ακόμη και η αυτοκρατορική κατοικία κατεστράφη ολοσχερώς. Ο Νέρων έλαβε μέτρα για να ανακουφίσει τους πληγέντες, να χορηγήσει τρόφιμα και νερό. να στεγάσει τους αστέγους ακόμη και φιλοξενώντας τους στους αυτοκρατορικούς κήπους (Τάκιτος, Annales, XV). Μετά την κατάσβεση της πυρκαγιάς, ο Νέρων αξιοποίησε τους χώρους που είχαν ελευθερωθεί από τα αποτελέσματα της καταστροφικής πυρκαγιάς, για να κτίσει ένα νέο μεγαλοπρεπές παλάτι.

ΠΟΙΟΣ ΕΥΘΥΝΕΤΑΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΥΡΚΑΓΙΑ ΤΗΣ ΡΩΜΗΣ.

                        Ο ρόλος του Νέρωνος.

            Η στερεότυπη εικόνα του Νέρωνος ως ενός παράφρονος και πυρομανούς αυτοκράτορος (Σουητώνιος, Νέρων, XXXVIII), η οποία έχει ενισχυθεί από τις περιγραφές αρχαίων συγγραφέων, αλλά και από σύγχρονα μυθιστορήματα και κινηματογραφικές ταινίες, έχει συμβάλλει στην παγίωση μιας ευρέως διαδεδομένης αντιλήψεως ότι ο Νέρων υπήρξε εκείνος που διέταξε την πυρκαγιά και άρα είναι ο κύριος υπεύθυνος για την μεγάλη καταστροφή. Υπάρχει βεβαίως η γνωστή εικόνα του αυτοκράτορος, ο οποίος βλέπει το παλάτι και την πόλη να φλέγεται και εκείνος, ντυμένος ως ηθοποιός, να απαγγέλλει στίχους εμπνεόμενος από την άλωση της Τροίας (Δίων Κάσσιος, Ρωμαϊκη Ιστορία, LXII. 16.1 και 18.1).

            Θα επιχειρήσουμε να διερευνήσουμε το ζήτημα εξετάζοντας τις μαρτυρίες αρχαίων συγγραφέων, συγχρόνων και μεταγενεστέρων των γεγονότων. Από τις ρωμαϊκές πηγές, υπάρχει μία ομοφωνία που αποδίδει την ευθύνη της πυρκαγιάς στον Νέρωνα (Σουητώνιος, Νέρων XXXVIII, Πλίνιος, Historia Naturalis, XVII.1, 5, Δίων Κάσσιος, Ρωμαϊκή Ιστορία LXII.16). Ωστόσο, υπάρχει η αξιοσημείωτη διαφοροποίηση του Τακίτου, ο οποίος εκφράζει την αμφιβολία του έαν η πυρκαγιά ξεκίνησε από τυχαίο γεγονός είτε ο Νέρων υπήρξε ο πραγματικός αυτουργός (Τάκιτος, Annales XV.38,1). Η μαρτυρία του Τακίτου είναι σημαντική (θα την εξετάσουμε εκτενεστέρως εν συνεχεία) καθώς υπήρξε σύγχρονος των γεγονότων. Ο Τάκιτος έζησε μεταξύ 55-117 μ.Χ. και γράφει στις αρχές του 2ου αι. μ.Χ., γύρω στο 115 μ.Χ.).

            Υπάρχει σημαντική πιθανότητα όντως η πυρκαγιά να προεκλήθη από τυχαίο γεγονός. Άλλωστε, οι πυρκαγιές στην Ρώμη δεν ήσαν σπάνιες, καθώς σε μία πυκνοκατοικημένη πόλη, όπου η πλειοψηφία των κατοικιών ήταν ξύλινης κατασκευής, και η χρήση της φωτιάς καθημερινή για φωτισμό, θέρμανση, μαγείρεμα. Πολύ εύκολα λοιπόν από κάποια απροσεξία μπορούσε να ξεσπάσει πυρκαγιά, να εξαπλωθεί και να λάβει ανεξέλεγκτες διαστάσεις. Γνωρίζουμε επίσης και για άλλες πυρκαγιές που έπληξαν την Ρώμη, όπως αυτή του 69 μ.Χ., όταν το Καπιτώλιο και τα γειτνιάζοντα κτίρια κατεστράφησαν, ή η μεγάλη πυρκαγιά του 80 μ.Χ., επί τίτου, που κατέκαυσε το Campus Martius (Πεδίον του Άρεως) και πολλά σημαντικά δημόσια κτίρια.

            Άλλες θεωρίες και ερμηνείες που προετάθησαν για το ποιος έχει την ευθύνη για την μεγάλη πυρκαγιά της Ρώμης, αποδίδουν ευθύνη στον Νέρωνα, στους χριστιανούς που εθεωρήθησαν ο εύκολος στόχος, ο αποδιοπομπαίος τράγος πάνω στον οποίον μετεφέρθησαν οι ευθύνες, ακόμη και σε συωμοτικούς κύκλους συγκλητικών και Ρωμαίων αριστοκρατών που απεχθάνοντο τον Νέρωνα, όπως η πολιτική συνωμοσία του Πείσωνος που απεκαλύφθη το 65 μ.Χ. και οδήγησε σε εκτεταμμένες διώξεις και εκτελέσεις εκ μέρους του Νέρωνος.

            Οι συμμετέχοντες στην συνωμοσία του Πείσωνος πίστευαν ότι αποδίδοντες την ευθύνη της πυρκαγιάς στον Νέρωνα, σπέρνοντες την σχετική φημολογία, θα καθιστούσαν τον Νέρωνα περισσότερον αντιπαθή στον λαό και έτσι θα μπορούσαν να επιτύχουν ευκολώτερα την εκθρόνισή του. Βεβαίως, η τελευταία θεωρία παραμένει ανεπιβεβαίωτη στο επίπεδο της εικασίας και της συνωμοσιολογίας.

            Οι κυριότερες θεωρίες για την μεγάλη πυρκαγιά της Ρώμης αποδίδουν ευθύνες στον Νέρωνα και τους χριστιανούς, θεωρίες που θα εξετάσουμε εν συνεχεία πιο ενδελεχώς και επί τη βάσει των γραπτών πηγών. Το μόνο βέβαιον είναι ότι από την μελέτη των πηγών της εποχής και των έργων των συγχρόνων ιστορικών, προκύπτει ότι, εάν η πυρκαγιά δεν ξεκίνησε από κάποιο τυχαίο γεγονός, ο πραγματικός αυτουργός δεν μπορεί να προσδιορισθεί μετά βεβαιότητος [1].
           
Η ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΤΟΥ ΡΩΜΑΙΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΤΑΚΙΤΟΥ.

            Η πιο κοντινή χρονολογικώς αναφορά στην πυρκαγιά της Ρώμης προέρχεται από τον Ρωμαίο ιστορικό Τάκιτο, που  ήταν σύγχρονος των γεγονότων και το έργο του θεωρείται ως αξιόπιστη ιστορική πηγή. Γράφει λοιπόν ο Τάκιτος:

            ''Sed non ope humana, non largitionibus principis aut deum placementis decedebat infamia quin iussum incendium crederetur. Ergo abolendo rumori Nero subdidit reos et quqesitissimis poenis adfecit, quos per flagitia invisos vulgus Christianos appelabat. Auctor nominis eius Christus Tiberio imperitante per procuratorem Pontium Pilatum, supplicio adfectus erat; repressaque in praesens exitiabilis superstitio rursum erumpebat, non modo per Iudaeam, originem eius mali, sed per urbem etiam, quo confluunt celebranturque. Igitur primum correpti qui fatebantur, deinde indicio eorum multitudo ingens haud proinde in crimine incedii quam odio humani generis convicti sunt. Et pereuntibus additu ludibria, ut ferarum tergis contecti laniatu canum interirent, multi crucibus adfixi aut flamma usti, aliique, ubi defecisset dies, in usum nocturni luminis urerentur. Hortos suos ei spectaculo Nero obtulerat et circense iudicrum edebat, habitu aurique permixtus plebi vel curruculo insistens. Unde quamquam adversus sontes et novissima exempla meritos miseratio oriebatur, tamquam non utilitate publica, sed in saevitiam unius absumerentur" (Τάκιτος, Annales, XV.44,3-9).

            (= Όμως ούτε τα ανθρώπινα έργα ούτε τα πολυδάπανα δώρα του αυτοκράτορος και οι εξιλαστήριες θυσίες στους θεούς δεν μπόρεσαν να παύσουν το σκάνδαλο και την φήμη ότι η πυρκαγιά ήταν αποτέλεσμα διαταγής. Έτσι, για να απαλλαγεί από την φήμη αυτή ο Νέρων κατέστησε υπαιτίους και τιμώρησε με τα πιο εξεζητημένα βασανιστήρια εκείνους που για τα βδελύγματά τους είναι μισητοί και ο λαός τους αποκαλεί χριστιανούς. Το όνομά τους προέρχεται από τον Χριστό που εκτελέσθηκε από τον διοικητή Πόντιο Πιλάτο επί αυτοκράτορος Τιβερίου. Αν και περιορίσθηκε προς στιγμήν αυτή η ολέθρια δεισιδαιμονία, ξέσπασε πάλι όχι μόνον στην Ιουδαία, την πηγή του κακού, αλλά ακόμη και στην πόλη (της Ρώμης), όπου κάθε τι αποτρόπαιο και χυδαίο από κάθε μέρος της γης συγκεντρώνεται και αναπτύσσεται. Έτσι λοιπόν, όσοι πρώτοι ομολόγησαν συνελήφθησαν, κατόπιν από τις πληροφορίες τους ένα μεγάλο πλήθος καταδικάστηκε, όχι τόσον για το έγκλημα του εμπρησμού, όσον για το μίσος τους προς το ανθρώπινο γένος. Ο εξευτελισμός προσετέθη στην καταδίκη τους σε θάνατο. Άλλους τους έντυναν με δέρματα αγρίων θηρίων, και τους κατασπάραξαν τα σκυλιά, πολλούς εσταύρωσαν ή τους παρέδωσαν στις φλόγες, ενώ άλλους τους έκαιγαν για να φωτίζουν την νύκτα μετά την δύση του ηλίου. Ο Νέρων είχε προσφέρει τους κήπους του για το θέαμα αυτό, και οργάνωνε αγώνες για τον ιππόδρομο, όπου ντυμένος ως αρματηλάτης αναμειγνυόταν με τον λαό ή τριγυρνούσε μέσα στο άρμα του. Αν και ήσαν ένοχοι και τους άξιζε η πιο σκληρή τιμωρία, ένα αίσθημα οίκτου προεκλήθη, διότι οδηγούνταν στον θάνατο όχι προς το δημόσιο συμφέρον αλλά για να ικανοποιηθεί η οργή ενός ανθρώπου (εννοείται του Νέρωνος)".

            Όπως φαίνεται από το ανωτέρω χωρίο, ο Τάκιτος δεν αποδίδει στους χριστιανούς την ευθύνη για την πυρκαγιά. Γράφει ότι ο Νέρων για να εξευμενίσει την κοινή γνώμη και να διασκεδάσει τις φήμες που κυκοφορούσαν εναντίον του, φρόντισε να ρίξει την ευθύνη στους χριστιανούς, να τους καταστήσει τον αποδιοπομπαίο τράγο για το έγκλημα του εμπρησμού. Μία τέτοια κατηγορία έγινε πιστευτή και ευήκοος στον λαό, που δεν πολυσυμπαθούσε τους χριστιανούς. Ο Τάκιτος αφήνει να εννοηθεί ότι φήμες κυκλοφορούσαν εναντίον του Νέρωνος ως υπαιτίου για την πυρκαγιά, τις οποίες όμως δεν υιοθετεί, αλλά αφήνει σκοπίμως την διήγησή του να είναι ασαφής. Επίσης, περιγράφει τις διώξεις, τα βασανιστήρια, τις θανατώσεις χριστιανών που καταδικάσθηκαν με την κατηγορία του εμπρησμού, τη εντολή του Νέρωνος. Ήσαν μάλιστα τόσο φρικτά τα βασανιστήρια των χριστιανών ώστε προεκάλεσαν τον οίκτο του ρωμαϊκού λαού.

            Εκείνο που έχει ενδιαφέρον να επισημάνουμε είναι ότι από τις αρχαίες πηγές, μόνον ο Τάκιτος διασυνδέει τον διωγμό του Νέρωνος κατά των χριστιανών με την κατηγορία του εμπρησμού, την οποία σαφώς δεν ασπάζεται. Κατά μίαν έννοια, ο Τάκιτος θα λέγαμε ότι "ευθύνεται" για το ότι συνέβαλε στην διαμόρφωση της εικόνος του Νέρωνος ως απηνούς διώκτου των χριστιανών [2]. Δεν έχουμε άλλη μαρτυρία χριστιανική ή εξωχριστιανική, ρωμαϊκή, που να συνδέει τον διωγμό των χριστιανών επί Νέρωνος με την κατηγορία του εμπρησμού (Τάκιτος, Annales XV.44). Ακόμη και ο ίδιος ο Τάκιτος, παρ' ότι το αναφέρει, δεν φαίνεται να το αποδέχεται.

            Ωστόσο, η παγιωθείσα αντίληψη τόσον στους ακαδημαϊκούς κύκλους  όσον και στην ευρεία γνώμη είναι ότι ο διωγμός των χριστιανών επί Νέρωνος υπήρξε το αποτέλεσμα της ψευδούς κατηγορίας του εμπρησμού της Ρώμης [3]. Μάλιστα, ο ίδιος ο Τάκιτος λίγο παρακάτω, στο ίδιο χωρίο που παραθέσαμε, γράφει ότι ένα μεγάλο πλήθος συλληφθέντων χρισταινών καταδικάσθηκε όχι τόσον για το έγκλημα του εμπρησμού, όσον για το μίσος τους προς το ανθρώπινον γένος ("deinde incidio eorum multitudo ingens haud proinde in crimine incendii quam odio humani generis convicti sunt").   Εφ' όσον η ομολογία των συλληφθέντων χριστιανών δεν εσχετίζετο με την κατηγορία του εμπρησμού, προφανώς θα εσχετίζετο με την ομολογία της χριστιανικής τους πίστεως. Επομένως, ο πρώτος διωγμός των χριστιανών επί Νέρωνος εγένετο για λόγους θρησκευτικούς.

            Ο Τάκιτος ωστόσο υιοθετεί τις κατηγορίες και τις στερεότυπες προκαταλήψεις κατά των χριστιανών, όταν κάνει λόγο για τα βδελύγματά του ( flagitia), την ολέθρια δεισιδαιμονία τους (  exitiabilis superstitio) και τις χυδαίες και αποτρόπαιες δοξασίες τους. Ο Τάκιτος υιοθετεί ακρίτως τις κατηγορίες κατά των χριστιανών και προσθέτει ότι καταδικάσθηκαν για το μίσος τους κατά του ανθρωπίνου γένους, για τις μισάνθρωπες αντιλήψεις τους, για τις οποίες κάθε σκληρά τιμωρία τους άξιζε ("odio humani generis convicti sunt... sontes et novissima exempla meritos").

            Όπως υποστηρίζουν διακεκριμένοι ιστορικοί και αποδέχονται σοβαροί ερευνητές, ο Τάκιτος είχε υπ' όψιν του δύο διαφορετικές εκδοχές των γεγονότων. Πρώτον, ότι ξέσπασε η μεγάλη πυρκαγιά στην Ρώμη, και δεύτερον, ότι λίγο μετά την πυρκαγιά, οι χριστιανοί της Ρώμης κατηγορήθηκαν, εδιώχθησαν, εβασανίσθησαν και εθανατώθησαν. Αυτή η ερμηνεία εξηγεί και την σκόπιμη ασάφεια του συγκεκριμένου χωρίου του Τακίτου [4].  Ο Τάκιτος συνέδεσε τα δύο περιστατικά (πυρκαγιά της Ρώμης και διωγμός των χριστιανών) σε μία ενιαία αφήγηση με σκοπόν να δώσει μία μεγαλύτερη δραματική έμφαση στα γεγονότα. Ωστόσο, επειδή διατηρεί τις αμφιβολίες του, η αφήγησή του παραμένει σκοπίμως ασαφής [5].

            Έχει επίσης υποστηριχθεί ότι ο Τάκιτος σκοπίμως συνέδεσε τα δύο γεγονότα και έδωσε έμφαση στην περιγραφή των φρικτών βασανιστηρίων που υπέστησαν οι χριστιανοί, θέλοντας έτσι να τονίσει τα εγκλήματα του Νέρωνος κατά του ρωμαϊκού λαού. Ως προς τούτο, ο Τάκιτος αναδεικνύεατι ως "σπουδαίος δραματουργός και τραγικός συγγραφέας της ιστορίας", σύμφωνα με τους χαρακτηρισμούς που του αποδίδει ο  Paul Keresztes  . Γράφει λοιπόν ο  Paul Keresztes: " Με το να συνενώσει τους χριστιανούς, τους απόβλητους της ρωμαϊκής κοινωνίας, και τον Νέρωνα, εξ ίσου, αν όχι περισσότερον μισητόν από τους Ρωμαίους, και με το να συνενώσει την πυρκαγιά της Ρώμης και την σφαγή των χριστιανών, ο Ρωμαίος ιστορικός απεικονίζει μία τραγωδία στο απόλυτο μαύρο χρώμα, και αυτό, πιθανώς, για να κάνει τον χαρακτήρα του Νέρωνος να μοιάζει περισσότερον σκοτεινός" [6].

            Ο Τάκιτος, με το να απεικονίζει τους χριστιανούς με τα μελανώτερα χρώματα, ως τα πιο κακοήθη και βδεύκτά πρόσωπα της ρωμαϊκής κοινωνίας, και να περιγράφει τα φρικτά τους βασανιστήρια (ρίξιμο στα σκυλιά να τους κατασπαράξουν, σταύρωση, ρίξιμο στην πυρά), τιμωρίες σκληρές που επεβάλοντο για τα πιο σοβαρά εγκλήματα, και για τα οποία ο τάκιτος θεωρεί ότι οι χριστιανοί ήσαν άξιοι τέτοιας τιμωρίας, συνδυάζοντας αυτά με την σκληρότητα και την βαναυσότητα του Νέρωνος, κατορθώνει να δώσει μία πιο εντυπωσιακά και δραματικά αρνητική εικόνα ενός μισητού αυτοκράτορος που άφησε το ίχνος του στην Ιστορία ως μία προσωπικότητα βίαιη, βάναυση, εγκληματική.

            Επομένως, μπορούμε να πούμε ότι ο Τάκιτος φέρει σε μεγάλο βαθμό την ευθύνη για την στερεότυπη εικόνα που έχουμε σχηματίσει για τον Νέρωνα και τον πρώτο διωγμό των χριστιανών επί των ημερών του.
           
ΟΙ ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΤΩΝ ΡΩΜΑΙΩΝ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ (ΣΟΥΗΤΩΝΙΟΣ, ΔΙΩΝ ΚΑΣΣΙΟΣ) ΚΑΙ ΑΛΛΩΝ ΕΘΝΙΚΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ.

            Στην ενότητα αυτή της παρούσης εργασίας θα εξετάσουμε όσες γραπτές μαρτυρίες έχουμε από Ρωμαίους ιστορικούς και άλλους εθνικούς συγγραφείς (Ρωμαίους και Έλληνες) που ήσαν σύγχρονοι ή ολίγον μεταγενέστεροι των γεγονότων του 64 μ.Χ. Θα εξετάσουμε και θα αξιολογήσουμε τις μαρτυρίες τους, θα τις συγκρίνουμε και θα διαπιστώσουμε τυχούσες παραλείψεις, διαφοροποιήσεις, ακόμη και την όποια έλλειψη αναφορών στα γεγονότα του 64 μ.Χ.

            Η πιο σημαντική μαρτυρία μετά από αυτήν του Τακίτου, προέρχεται από τον Σουητώνιο, ο οποίος υπήρξε σύγχρονος του Τακίτου και συνέγραψε Βίους Καισάρων, και εν προκειμένω, τον Βίον του Νέρωνος. Ο Σουητώνιος έζησε περί το 69-140 μ.Χ., και γράφει λίγο μετά τον Τάκιτο, περί το 120 μ.Χ. Είναι αξιοσημείωτον ότι ενώ ο Σουητώνιος είναι σύγχρονος του Τακίτου και αμφότεροι γράφουν τα έργα τους την ίδια περίπου εποχή, και ενώ ο Σουητώνιος γνωρίζει το έργο του Τακίτου, παραδόξως δεν διασυνδέει τους χριστιανούς με την πυρκαγιά. Μάλιστα, η περιγραφή των δύο γεγονότων γίνεται ξεχωριστά και μεταξύ αυτών μεσολαβούν πολλά κεφάλαια στον Βίον του Νέρωνος που  συνέγραψε ο Σουητώνιος. Αναφέρεται στον διωγμό των χριστιανών στο κεφάλαιο  XVI  , ενώ αφιερώνει το κεφάλαιο  XXXVIII    διαπραγματευόμενος την πυρκαγιά της Ρώμης.

            Γράφει λοιπόν ο Σουητώνιος:" Multa sub eo et animadversa severe et coercita nec minus instituta... afflicti suppliciis Christiani, genus hominum superstitionis novae ac maleficae" (Σουητώνιος, Νέρων XVI). (= επί Νέρωνος πολλά πράγματα τιμωρήθηκαν σοβαρά και περιορίσθηκαν, και πολλά νέα πράγματα θεσμοθετήθηκαν.... τιμωρία επεβλήθη στους χριστιανούς, μία τάξη ανθρώπων νέας και κακοποιού δεισιδαιμονίας).

            Η αναφορά αυτή του Σουητωνίου δείχνει ότι ο διωγμός των χριστιανών δεν είχε καμία σχέση με την πυρκαγιά της Ρώμης, αλλά μάλλον ότι συνεδέετο με την γενικότερη πολιτική του Νέρωνος και με κάποια περιοριστικά δημόσια μέτρα που αυτός επέβαλε.

Στο κεφάλαιο XXXVIII   , όπου περιγράφει την πυρκαγιά της Ρώμης, ο Σουητώνιος σαφώς ρίχνει την ευθύνη στον Νέρωνα και τον παρουσιάζει να απαγγέλλει στίχους από την "Ιλίου Άλωσιν" ντυμένος ως καλλιτέχνης ηθοποιός, εμπνεόμενος από το θέαμα της πυρκαγιάς (Σουητώνιος, Νέρων XXXVIII), λεπτομέρεια που δεν αναφέρει ο Τάκιτος, αλλά στους μεταγενεστέρους συγγραφείς, αρχής γενομένης από τον Σουητώνιο, αποτελεί μία φήμη αναπαραγόμενη που καταλήγει να αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του Νερώνειου μύθου.

            Ο Δίων Κάσσιος (163-225 μ.Χ.), που συνέγραψε "Ρωμαϊκή Ιστορία", σε δύο σημεία του έργου του αναφέρεται στην μεγάλη πυρκαγιά της Ρώμης και σαφώς θεωρεί υπεύθυνο τον Νέρωνα, ο οποίος απολάμβανε το θέαμα της φλεγομένης πόλεως, και απήγγειλε στίχους παραλληλίζων την καταστροφική φωτιά της Ρώμης με την πυρπόληση της Τροίας. Μάλιστα, όπως γράφει ο Δίων Κάσσιος, ο Νέρων επιθυμούσε στην διάρκεια της ζωής του να δει την Ρώμη να καταστρέφεται: " μετά δε ταύτα επεθύμησεν όπερ που αεί ηύχετο, την τε πόλιν όλην και την βασιλείαν ζων αναλώσαι" (Δίων Κάσσιος, "Ρωμαϊκή Ιστορία" LXII. 16,1).

            Ο Δίων Κάσσιος, ακολουθώντας τον Σουητώνιο, διατηρεί την εικόνα του παρανοϊκού Νέρωνος που άδει ενώ η πόλη καίγεται. Γράφει ότι "τον γουν Πρίαμον και αυτός θαυμαστής εμακάριζεν ότι και την πατρίδα άμα και την αρχήν, απολομένας είδε" (Δίων Κάσσιος,"Ρωμαϊκή ιστορία",  LXII.16,1) και ότι "ο Νέρων ες τε το άκρον του παλατίου, όθεν μάλιστα σύνοπτα τα πολλά των καιομένων ην, ανήλθε, και την σκευήν την κιθαρωδικήν λαβών ήσεν άλωσιν, ως μεν αυτος έλεγε, Ιλίου, ως δε εωράτο, Ρώμης" (Δίων Κάσσιος, "Ρωμαϊκή Ιστορία", LXII.18,1). Πάντως, ούτε ο Δίων Κάσσιος αναφέρεται στους χριστιανούς ούτε τους συνδέει με την πυρκαγιά.

            Φαίνεται πως κατά την διάρκεια της πυρκαγιάς εθεάθησαν άνθρωποι του περιβάλλοντος του Νέρωνος που έβαζαν φωτιά ταυτοχρόνως σε διάφορα σημεία της πόλεως, ενώ πολίτες ανέφεραν ότι είδαν στρατιώτες που ήσαν υπεύθυνοι για την κατάσβεση της πυρκαγιάς, αντιθέτως να την υποδαυλίζουν, ιδίως μετά την προσωρινή ύφεση της έκτης ημέρας, και να παρεμποδίζουν τις προσπάθειες κατασβέσεως σαν να είχαν  λάβει επίσημη εντολή γι' αυτό. Αυτές οι πληροφορίες ή φήμες κυκλοφορούσαν στην Ρώμη και στοχοποιούσαν τον Νέρωνα ως υπεύθυνο που διέταξε την πυρπόληση της Ρώμης επειδή εζήλωσε την δόξα του Πριάμου της Τροίας. Αυτές οι φήμες ενισχύονταν από το γεγονός ότι μετά την κατάσβεση της πυρκαγιάς, ο Νέρων εκμεταλλεύθηκε την ευκαιρία για να κτίσει ένα νέο μεγαλοπρεπές ανάκτορο και να οικοδομήσει πολλά δημόσια κτίρια κατά τα ελληνικά αρχιτεκτονικά πρότυπα που τόσον εθαύμαζε.

            Αυτές τις διαδόσεις που εκυκλοφόρησαν ανάμεσα στους Ρωμαίους πολίτες τις υιοθετούν οι Σουητώνιος και Δίων Κάσσιος με σκοπόν να ενισχύσουν την αρνητική εικόνα  ενός μισητού και παράφρονος αυτοκράτορος. Οι αναφορές τους ως ιστορική πηγή έχουν την αξία τους, αν και είναι μεταγενέστερες των γεγονότων του 64 μ.Χ., και πιθανώς να εμπεριέχουν και το στοιχείο της μεροληψίας εναντίον του Νέρωνος. Πάντως, το μόνον βέβαιον, όπως γράφει ο Τάκιτος, η πλησιέστερη χρονολογικώς πηγή στα γεγονότα που περιγράφει, είναι ότι ο Νέρων ευρίσκετο εκτός Ρώμης, στην γενέτειρά του πόλη Άντιον, όταν ξέσπασε η μεγάλη πυρκαγιά, αποτέλεσμα ενός τυχαίου γεγονότος, όπως πιθανολογεί ο Τάκιτος: "sequitur clades, forte an dolo principis incertum (num utrumque auctores prodidere" (Τάκιτος, Annales, XV.38,1)= (= στην συνέχεια ξέσπασε η συμφορά, χωρίς να γνωρίζει κανείς αν ήταν τυχαία ή οφειλόταν στην κακότητα του πρίγκηπος- εννοείται του Νέρωνος-, γιατί και οι δύο απόψεις έχουν τα υπέρ τους).

            Γενικότερα, θα μπορούσαμε να παρατηρήσουμε ότι μέσα στην παραζάλη και την θλίψη από την μεγάλη καταστροφή της Ρώμης από την πυρκαγιά, οι Ρωμαίοι πολίτες αναζητούσαν εξηγήσεις και υπευθύνους. Στο πλαίσιο αυτό εκυκλοφόρησαν διάφορες διαδόσεις, φήμες, πλήροφορίες, τις οποίες μας μεταφέρουν οι Ρωμαίοι ιστορικοί (Τάκιτος, Σουητώνιος, Δίων Κάσσιος), χωρίς ωστόσο εμείς να δυνάμεθα μετά βεβαιότητος, βασιζόμενοι στις αναφορές τους, να εξάγουμε ασφαλή συμπεράσματα. Μία άλλη σύντομη και λιτή αναφορά στην πυρκαγιά της Ρώμης προέρχεται από τον Πλίνιο τον Πρεσβύτερο (26-79 μ.Χ.), ο οποίος έζησε τα γεγονότα του 64 μ.Χ. Η μοναδική του αναφορά στην μεγάλη πυρκαγιά είναι ότι  στους χρόνους της νεότητός του είχε δει κάποια μεγάλα δένδρα, πολύ παλαιά, που εκάησαν κατά την πυρκαγιά του αυτοκράτορος Νέρωνος (Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, Historia Naturalis, XVII, 1, 5). Σε αυτήν την σύντομη φράση ο Πλίνιος αποδίδει την πυρκαγιά στον Νέρωνα χωρίς να κάνει κανένα περαιτέρω σχόλιο.

            Ένας άλλος σύγχρονος των γεγονότων ιστορικός, ο Ιουδαίος Φλάβιος Ιώσηπος (41-100 μ.Χ.), ενώ το 64 μ.Χ. ευρίσκετο στην Ρώμη, παραδόξως δεν αναφέρει τίποτε για την μεγάλη πυρκαγιά. Η σιωπή του είναι ιδιαιτέρως παράδοξη, εάν σκεφθούμε ότι το 70 μ.Χ. η Ιερουσαλήμ κατελήφθη από τους Ρωμαίους μετά από μακρά πολιορκία και διετάχθη η καταστροφή της. Απορούμε πως ο Ιώσηπος δεν έχει κανένα σχόλιο ή έστω κάποια σύγκριση να κάνει περί της κοινής τύχης της γενέτειράς του Ιερουσαλήμ, και της πρωτεύουσας του τότε κόσμου, Ρώμης, οι οποίες αμφότερες κατεστράφησαν.

            Μία εξήγηση για την σιωπή του Ιωσήπου είναι ότι δεν θέλησε να υιοθετήσει τις κατηγορίες κατά του Νέρωνος, τις οποίες πιθανώς να θεώρησε ψευδείς. Αυτό συνάγεται από το γεγονός ότι ψέγει εκείνους τους προκατειλημμένους ιστορικούς που έχουν ξεφύγει μακράν της αληθείας των γεγονότων, εξ αιτίας του μίσους τους προς τον Νέρωνα, και αναισχύντως εστράφησαν εναντίον του με τα ψέμματά τους (Ιώσηπος, "Ιουδαϊκός Πόλεμος", ΧΧ. 7,2-3).

            Άλλοι συγγραφείς του 1ου μ.Χ. αι., έστω και αν αναφέρονται αποσπασματικώς στον Νέρωνα, εν τούτοις δεν αναφέρονται στην μεγάλη πυρκαγιά του 64 μ.Χ. ούτε συνδέουν αυτήν με τον Νέρωνα ή τους χριστιανούς. Για παράδειγμα, ο Πλούταρχος (46-120 μ.Χ.) στον "Βίο του Γάλβα" αναφέρεται στον Νέρωνα, την κακοδιοίκηση και τις αυθαιρεσίες του, που δικαιολόγησαν την εξέγερση του Γάλβα και οδήγησαν τον Νέρωνα στην αυτοκτονία το 68 μ.Χ. Επίσης, ο Επίκτητος (50-130 μ.Χ.), ο γνωστός στωικός φιλόσοφος, έζησε στην Ρώμη του 1ου μ.Χ. αι. Υπήρξε σκλάβος του Επαφρόδιτου, γραμματέως του Νέρωνος και σημαίνοντος στελέχους της νερώνειας αυτοκρατορικής διοικήσεως, και σαφώς εγνώριζε τα περί της πυρκαγιάς και του διωγμού των χριστιανών. Ωστόσο, το μοναδικό σχόλιο που κάνει είναι ότι επί Νέρωνος εδιώχθησαν κάποιοι καλοί άνθρωποι που αρνήθηκαν να παραστούν στις καλλιτεχνικές παραστάσεις του Νέρωνος.

            Διαπιστώνουμε λοιπόν ότι πολλοί σύγχρονοι των γεγονότων συγγραφείς, που έζησαν στην Ρώμη του 1ου μ.Χ. αι., και ασφαλώς εγνώριζαν τα γεγονότα, είτε σιωπούν είτε αναφέρονται παρεπιμπτόντως και αποσπασματικώς, ενώ όσοι κάνουν κάποια αξιόλογη ή εκτενέστερη αναφορά στην μεγάλη πυρκαγιά και τις διώξεις των χρστιανών, εμφανίζουν ασάφειες και αντικρουόμενες απόψεις που δεν μας επιτρέπουν να οδηγηθούμε σε ασφαλή συμπεράσματα.

ΟΙ ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΤΩΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΩΝ ΠΗΓΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ.

            Η αρχαιότερη χριστιανική πηγή για τον διωγμόν επί Νέρωνος είναι η Α' Επιστολή του Κλήμεντος Ρώμης, που χρονολογείται την τελευταία δεκαετία του 1ου μ.Χ. αι. Στην επιστολή του, απευθυνόμενος προς τους χριστιανούς της Κορίνθου, τους προειδοποιεί για τα ολέθρια αποτελέσματα του ζήλου και του φθόνου που οδηγούν σε εγκληματικές πράξεις και φόνους, όπως ο φόνος του Άβελ από τον Κάιν, η πώληση του Ιωσήφ ως δούλου από τους αδελφούς του, η φυγή του Μωυσέως από την Αίγυπτο, το μίσος του Σαούλ κατά του Δαυίδ. Αναφερόμενος ο Κλήμης Ρώμης και σε παραδείγματα ζήλου και φθόνου επί των ημερών του, μνημονεύει ως παράδειγμα τον μαρτυρικό θάνατο των αποστόλων Πέτρου και Παύλου επί Νέρωνος. Γράφει λοιπόν:

            "Αλλ' ίνα των αρχαίων υποδειγμάτων παυσώμεθα, έλθωμεν επί τους έγγιστα γενομένους αθλητάς' λάβωμεν της γενεάς ημών τα γενναία υποδείγματα. Διά ζήλον και φθόνον οι μέγιστοι και δικαιότατοι στύλοι εδιώχθησαν και έως θανάτου ήθλησαν. Λάβωμεν προ οφθαλμών ημών  τους αγαθούς αποστόλους, Πέτρον, ος διά ζήλον άδικον ουχ ένα ουδέ δύο πλείονας υπήνεγκεν πόνους, και ούτω μαρτυρήσας επορεύθη εις τον οφειλόμενον τόπον της δόξης. Διά ζήλον και έριν Παύλος υπομονής βραβείον υπέδειξεν, επτάκις δεσμά φορέσας, φυγαδευθείς, λιθασθείς, κήρυξ γενόμενος εν τε τη ανατολή και εν τη δύσει, το γενναίον της πίστεως αυτού κλέος έλαβεν, δικαιοσύνην διδάξας όλον τον κόσμον και επί το τέρμα της δύσεως ελθών, και μαρτυρήσας επί των ηγουμένων, ούτως απηλλάγη του κόσμου και εις τον άγιον τόπον επορεύθη, υπομονής γενόμενος μέγιστος υπογραμμός. Τούτοις τοις ανδράσιν οσίως πολιτευσαμένοις συνηθροίσθη πολύ πλήθος εκλεκτών, οίτινες πολλαίς αικίαις και βασάνοις, διά ζήλος παθόντες, υπόδειγμα κάλλιστον εγένοντο εν ημίν. Διά ζήλος διωχθείσαι γυναίκες, Δαναϊδες και Δίρκας, αικίσματα δεινά και ανόσια παθούσαι,  επί τον της πίστεως βέβαιον δρόμον κατήντησαν, και έλαβον γέρας γενναίον αι ασθενείς τω σώματι. Ζήλος απηλλοτρίωσαν γαμετάς ανδρών και ηλλοίωσεν το ρηθέν υπό του πατρός ημών Αδάμ, τούτο νυν οστούν εκ των οστέων μου και σαρξ εκ της σαρκός μου. Ζήλος και έρις πόλεις μεγάλας κατέστρεψεν και έθνη μεγάλα εξερίζωσεν" (Α' Κλήμεντος V-VI) [7].

            Η μαρτυρία του Κλήμεντος έχει ιδιαιτέρα αξία καθώς γράφει κάπου 30 έτη μετά την εποχή του Νέρωνος, και ως επίσκοπος της Ρώμης, εκφράζει την εκκλησιαστική συνείδηση και παράδοση της τοπικής Εκκλησίας. Είναι επομένως αξιοπρόσεκτο το ότι δεν αναφέρει την πυρκαγιά ούτε την κατηγορία του εμπρησμού που επερρίφθη στους χριστιανούς, αλλά και ούτε θεωρεί τον Νέρωνα υπεύθυνο. Η εξήγηση που δίνει είναι ότι κάποιοι άνθρωποι φθόνησαν τους χριστιανούς, τους κατηγόρησαν και εξήψαν τον ζήλο και τον φθόνο των ρωμαϊκών αρχών ώστε να ξεσπάσει ο διωγμός και να οδηγηθούν πολλοί χριστιανοί στο μαρτυρίο, μεταξύ αυτών και οι πρωτοκορυφαίοι Απόστολοι Πέτρος και Παύλος.

            Διαπιστώνουμε λοιπόν ότι η ερμηνεία του Κλήμεντος για τον διωγμό των χριστιανών διαφέρει εντελώς από την ερμηνεία των άλλων εξωχριστιανικών πηγών, των Ρωμαίων συγγραφέων και ιστορικών. Επειδή όμως η μαρτυρία του Κλήμεντος πρέρχεται ακριβώς μέσα από την ίδια την χριστιανική κοινότητα της Ρώμης και είναι εγγύς χρονικώς των γεγονότων επί Νέρωνος, έχει ιδιαιτέρα βαρύτητα. Η επόμενη αναφορά στον διωγμόν επί Νέρωνος προέρχεται από τον Μελίτων αΣάρδεων (2ος μ.Χ. αι.), ο οποίος γράφει αρκετές δεκαετίες μετά τον Κλήμεντα Ρώμης. Ο Μελίτων συνέγραψε μία "Απολογία" υπέρ των χριστιανών απευθυνόμενη στον αυτοκράτορα Μάρκον Αυρήλιον περί το 170 μ.Χ., αποσπάσματα της οποίας διέσωσε ο Ευσέβιος στην "Εκλησιαστική Ιστορία" του. Ο Μελίτων Σάρδεων, αναφερόμενος στην "Απολογία" του στον διωγμόν των χριστιανών επί Νέρωνος, γράφει:

            "μόνοι πάντων, αναπεισθέντες υπό τινων βασκάνων ανθρώπων, τον καθ' ημάς εν διαβολή καταστήσαι λόγον ηθέλησαν Νέρων και Δομετιανός. Αφ' ων και το της συκοφαντίας αλόγω συνηθεία περί τους τοιούτους ρυήναι συμβέβηκεν ψεύδος" (Ευσέβιος, Εκκλησιαστική Ιστορία, Δ' 26.9).
            Ο Μελίτων ακολουθεί τον Κλήμεντα Ρώμης στην ερμηνεία που δίνει για τον διωγμό των χριστιανών. Δεν αναφέρει ούτε την πυρκαγιά ούτε την κατηγορία του εμπρησμού επί των χριστιανών, αλλά αναφέρεται σε κάποιους κακοήθεις συκοφάντες που διέβαλαν την πίστη των χριστιανών με ψευδείς κατηγορίες στον Νέρωνα. Ωστόσο, δεν κατονομάζει ούτε τους συκοφάντες ούτε το περιεχόμενο των ψευδών κατηγοριών κατά των χριστιανών.

            Ένας άλλος χριστιανός συγγραφέας και απολογητής, που έζησε τον 2ο μ.Χ. αι. και τις αρχές του 3ου μ.Χ. αι., ο Τερτυλλιανός (145-220 μ.Χ.), υπήρξε σημαντικός Λατίνος εκκλησιαστικός συγγραφέας από την Βόρειο Αφρική. Στα έργα του, επιχειρεί να υπερασπισθεί την χριστιανική πίστη από τις κακόβουλες συκοφαντίες των εχθρών της, που κατηγορούσαν τους χριστιανούς  για καννιβαλισμό, ανθρωποθυσίες και ανθρωποφαγία, για θυέστεια δείπνα, βρεφοκτονίες, οιδιπόδειες μείξεις, και άλλες γελοίες και ανυπόστατες κατηγορίες βδελυγμάτων. Ο Τερτυλλιανός αναλαμβάνει στον "Απολογητικό" του να ανασκευάσει αυτές τις ψευδείς κατηγορίες κατά των χριστιανών. Μεταξύ αυτών, δεν αναφέρει την κατηγορία του εμπρησμού, η οποία οπωσδήποτε σοβαρή, δεν θα μπορούσε να διαφύγει της προσοχής του. Σαφέστατα, ο Τερτυλλιανός ως λίαν πεπαιδευμένος άνθρωπος, γνώστης της λατινικής γραμματείας και με νομικές γνώσεις, εγνώριζε το έργο του Τακίτου, αλλά ο ίδιος δεν κάνει καμμία αναφορά ούτε στην πυρκαγιά της Ρώμης ούτε στην κατηγορία του εμπρησμού που απεδόθη στους χριστιανούς, διότι προφανώς θεωρεί ότι δεν σχετίζονται με τον διωγμό του Νέρωνος. Εκείνο που επισημαίνει ο Τερτυλλιανός είναι ότι οι χριστιανοί αδίκως κατηγορήθησαν και εδιώχθησαν για εγκλήματα που δεν έπραξαν από ένα σκληρό και τυραννικό αυτοκράτορα όπως ήταν ο Νέρων.

            Παραθέτουμε το σχετικό χωρίο του Τερτυλλιανού: "Consulite commentarios vestros, illic reperietis primum Neronem in hanc sectam cum maximae Romae orientem Caesariano gladio ferocisse. Tali dedicatore damnationis nostrae etiam gloriamur. Qui enim scit illum, intellegere potest non nisi grande aliquod bonum a Nerone damnatum. Temptaverat et Domitianus, portio Neronis de crudelitate; sed qua et homo, facile coeptum repressit, restitutis etiam quos relegaverat. Tales semper nobi insecutores iniusti inpii turpes, quos et ipsi damnare cosuestis, a quibus damnatos restituere estis" (Τερτυλλιανός, "Απολογητικός" V.3-4)= (= συμβουλευθείτε τα ιστορικά σας υπομνήματα-εννοεί τα "Χρονικά" του Τακίτου- εκεί θα βρείτε ότι ο Νέρων ήταν ο πρώτος που έστρεψε το αυτοκρατορικό ξίφος εναντίον αυτής της σέκτας (του χριστιανισμού), η οποία ηύξανε τότε ιδίως στην Ρώμη. Δοξάζουμε το ότι είχαμε ένα τέτοιον άνθρωπο υπεύθυνο για την καταδίκη μας. Διότι όποιος τον γνωρίζει μπορεί να καταλάβει ότι τίποτε δεν κατεδικάζετο από τον Νέρωνα εκτός εάν ήταν εξαιρετικά ανώτερο. Ο Δομιτιανός, επίσης, συμμέτοχος και σύντροφος του Νέρωνος στην αγριότητα, ξεκίνησε διωγμόν, αλλά εφ' όσον μέχρις ενός βαθμού ήταν ανθρώπινος, συντόμως έβαλε τέλος σε αυτό που είχε αρχίσει, αποκαθιστώντας ακόμη και εκείνους που έστειλε στην εξορία. Τέτοιοι άνδρες όπως αυτοί υπήρξαν πάντοτε οι διώκτες μας, άδικοι καταπιεστές, ασεβείς, κακόφημοι, άνδρες τους οποίους εσείς πάντοτε τους καταδικάζατε, και τα θύματα της καταδίκης αυτών θα θέλατε να αποκαταστήσετε στην  προτέρα τους κατάσταση).

            Η λογική του επιχειρήματος του Τερτυλλιανού είναι ότι οι χριστιανοί υπήρξαν θύματα διωγμού από κακούς και ασεβείς αυτοκράτορες, όπως ο Νέρων και ο Δομιτιανός, για τους οποίους και οι ίδιοι οι Ρωμαίοι είχαν σχηματίσει αρνητική εικόνα.
            Ο Ευσέβιος, ο πρώτος χριστιανός συγγραφέας που συνέθεσε Εκκλησιαστική Ιστορία, η οποία

μας διεσώθη, σύγχρονος του Μεγάλου Κωνσταντίνου, ο οποίος γράφει όταν πλέον η Εκκλησία μετά τους διωγμούς είχε θριαμβεύσει και αναγνωρισθεί επισήμως από το ρωμαϊκό κράτος, έχει επίσης μία κάπως εκτενή αναφορά στον διωγμόν επί Νέρωνος. Γράφει λοιπόν ο Ευσέβιος: " Κραταιουμένης δ' ήδη τω Νέρωνι της αρχής, εις ανοσίους οκείλας επιτηδεύσεις, κατ' αυτής ωπλίζετο της εις τον όλων Θεόν ευσεβείας. Γράφειν μεν ουν οίος τις ούτος γεγένηται την μοχθηρίαν, ου της παρούσης γένοιτ' αν σχολής' πολλών γε μην τα κατ' αυτόν ακριβεστάταις παραδεδωκότων διηγήσεσιν, πάρεστιν ότω φίλον, εξ αυτών την σκαιότητα της τανδρός εκ τόπου καταθεωρήσαι μανίας, καθ' ην ου μετά λογισμού μυρίων όσων απώλειας διεξελθών, επί τοσαύτην ήλασε μιαιφονίαν, ως μηδέ των οικειοτήτων τε και φιλτάτων επισχείν, μητέρα δε ομοίως και αδελφούς και γυναίκα συν και άλλοις μυρίοις τω γένει προσήκουσιν τρόπον εχθρών και πολεμίων ποικίλαις θανάτων ιδέαις διαχρήσασθαι. Ενέδει δ' άρα τοις πάσι και τουτ' επιγραφήναι αυτώ, ως αν πρώτος αυτοκρατόρων της εις το θείον ευσεβείας πολέμιος αναδειχθείη".

            "Τούτον πάλιν ο Ρωμαίος Τερτυλλιανός ώδε πως λέγων μνημνονεύει, "εντύχετε τοις υπομνήμασιν υμών, εκεί ευρήσετε πρώτον Νέρωνα τούτο το δόγμα, ηνίκα μάλιστα εν Ρώμη, την Ανατολήν πάσαν υποτάξας, ωμός ην εις πάντας, διώξαντα. Τοιούτω της κολάσεως ημών αρχηγώ καυχώμεθα. Ο γαρ ειδώς εκείνον νοήσαι δύναται ως ουκ αν, ει μη μέγα τι αγαθόν ην, υπό Νέρωνος κατακριθήναι".

            "Ταύτη γουν ούτος, θεόμαχος εν τοις μάλιστα πρώτος ανακηρυχθείς, επί τας κατά των αποστόλων επήρθη σφαγάς. Παύλος δη ουν επ' αυτής Ρώμης την κεφαλήν αποτμηθήναι και Πέτρος ωσαύτως ανασκολοπισθήναι κατ' αυτόν ιστορούνται, και πιστούται γε την ιστορίαν η Πέτρου και Παύλου εις δεύρο κρατήσασα επί των αυτόθι κοιμητηρίων πρόσρησις, ουδέν δε ήττον και εκκλησιαστικός ανήρ, Γάϊος όνομα, κατά Ζεφυρίνον Ρωμαίων γεγονώς επίσκοπον' ος δη Πρόκλω της κατά Φρύγας προϊσταμένω γνώμης εγγράφως διαλεχθείς, αυτά δη ταύτα περί των τόπων, ένθα των ειρημένων Αποστόλων τα ιερά σκηνώματα κατατέθειται, φησίν, ''εγώ δε τα τρόπαια των Αποστόλων έχω δείξαι. Εάν γαρ θελήσης απελθείν επί τον Βατικανόν ή επί την οδόν την Ωστίαν, ευρήσεις τα τρόπαια των ταύτην ιδρυσαμένων την Εκκλησίαν" (Ευσέβιος, Εκκλησιαστική Ιστορία, Β', 25).

            Η μαρτυρία του Ευσεβίου είναι σημαντική, καθώς επιβεβαιώνει την παραδεδομένη εικόνα του Νέρωνος ως ενός βάναυσου και εγκληματικού ανδρός, που ευθύνεται για τον θάνατο πολλών Ρωμαίων αρχής γενομένης από τον οικογενειακόν του κύκλο και τα αγαπημένα του πρόσωπα. Επίσης, ο ευσέβιος πιστοποιεί ότι ο Νέρων υπήρξε ο πρώτος αυτοκράτωρ που ήταν θεομάχος και διώκτης των χριστιανών. Εις επίρρωσι όσων γράφει ο Ευσέβιος, επικαλείται την μαρτυρία του Τερτυλλιανού, όπως έχουμε ήδη αναφέρει ανωτέρω, και ετέρα μαρτυρία του Γαϊου, πρεσβυτέρου της Εκκλησίας της Ρώμης, ο οποίος μνημονεύει του μαρτυρικού θανάτου των Αποστόλων Παύλου διά αποτομής της κεφαλής και Πέτρου διά σταυρώσεως, και μάλιστα αναφέρει και τους τόπους ταφής των Αποστόλων και τα μνημεία τους.

            Ο Ιερώνυμος, τέλος, αναφέρεται στην πυρκαγιά της Ρώμης του 64 μ.Χ. και τον διωγμό των χριστιανών επί Νέρωνος, αλλά διαχωρίζει τα δύο αυτά γεγονότα κατά τέσσερεις χρόνους. Ουσιαστικώς, ο Ιερώνυμος γράφει Χρονικό από εποχής Αβραάμ (Ab Abraham) και χρονολογεί τα γεγονότα κατά Ολυμπιάδες. Σημειώνει ο Ιερώνυμος ότι κατά την 210η Ολυμπιάδα, "Nero ut similitudinem Troiae ardentis inspiceret plurimum partem Romanae urbis incendit" (= ο Νέρων, θέλοντας να έχει μία παρόμοια εμπειρία με την πυρπόληση της Τροίας, έκαψε ένα μεγάλο μέρος της πόλεως της Ρώμης). Κατά την 211η Ολυμπιάδα, γράφει ο Ιερώνυμος, "Primus Nero super omnia scelera sua etiam persecutionem in Christianos facit in qua Petrus et Paulus gloriose Romae obcubuerunt" (=ο Νέρων, πάνω από όλα του τα εγκλήματα, πρώτος εκήρυξε διωγμό κατά των Χριστιανών, κατά τον οποίον ο Πέτρος και ο Παύλος ενδόξως ηύραν τον θάνατόν τους στην Ρώμη).
 Ουσιαστικώς, ο Ιερώνυμος επιγραμματικώς επαναλαμβάνει όσα ήδη γνωρίζαμε από προγενεστέρους συγγραφείς, ότι ο Νέρων ευθύνεται για την πυρκαγιά της Ρώμης και για τον πρώτο διωγμό των χριστιανών, χωρίς όμως να συσχετίζει τα δύο γεγονότα.

Συμπέρασμα

Όπως διαπιστώνει κανείς από την ενδελεχή μελέτη των πηγών της εποχής και των συγκεντρωτικών έργων των σύγχρονων ιστορικών, αν δεν ξεκίνησε η πυρκαγιά από ένα τυχαίο γεγονός, ο πραγματικός αυτουργός του μαζικού αυτού εγκλήματος παραμένει άγνωστος. Ανεξάρτητα από το αν ο Νέρων ήταν ημιπαράφρων, γεγονός που μάλλον δεν αμφισβητείται από το σύνολο των ιστορικών, αυτό δεν αποτελεί και επαρκή κατηγορία για να του αποδοθεί η ευθύνη της καταστροφής, όσο και αν φαίνεται ως ο επικρατέστερος ένοχος για τη μεγάλη φωτιά, που έφθασε στο σημείο να απειλήσει τη Ρώμη ακόμη και με ολοκληρωτική καταστροφή.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1] Μαλιγκούδης Φαίδων, "Θεωρίες συνωμοσίας στη Ρώμη του 64 μ.Χ." Ελευθεροτυπία, 31 Αυγούστου 2007).
[2] Canfield, Leon, The Early Persecutions and the Christians, New York 1968, σελ. 44.
[3] De St Croix, G.E.M., "Why Were the Early Christians Persecuted?", in M.I. Finley (ed.), Studies in Ancient Society, London, Routledge, 1974,  σελ. 213.  Holland, Richard, Nero: The Man behind the Myth, Sparkford, 2001, σσ. 165-180. Hulsen, C., "The burning of Rome Under Nero", AJA 13 (1909),  σσ. 45-48.
[4] Clayton, F.W., "Tacitus and Nero's Persecution of the Christians", CQ 41 (1947), 82. Momigliano, A., Cambridge Ancient History (CAH), vol. X, 887.
[5] Blumell, Lincoln H., The Early Roman Emperors And The Christians: An Examination of the Early Emperors' Ascribed Position as "Persecutors" of the Christians, Calgary, 2003, σελ. 27.
[6] Keresztes, Paul, Imperial Rome and the Christians: From Herod the Great to about 200 A.D., Lanham, MD, University Press of America, 1989, σελ. 73.
[7]βλ. και Κωνσταντίνου Γ. Μπόνη, Κλήμεντος Ρώμης Επιστολή Α' προς Κορινθίους- εισαγωγή, κείμενον, σχόλια, Αθήναι, 1973, σσ. 90-92.

Πηγή: istorikathemata (Αρχιμ. π. Κύριλλος Κεφαλόπουλος, D.S.Litt., Δρ. Αρχαίας Ιστορίας Πανεπιστημίου BIU Μαδρίτης, Εφημέριος Ι.Ν. Αγίου Μάρκου Ευγενικού Κάτω Πατησίων.), wikipedia