Νικολό Μακιαβέλι: Ο Ηγεμόνας - Αποσπάσματα

Ελπίζω ότι δεν θα θεωρηθεί αλαζονικό για έναν άνθρωπο ταπεινής και χαμηλής κοινωνικής  θέσης το ότι τολμά να συζητά και να ορίζει κανόνες για το πως πρέπει να κυβερνά ο ηγεμόνας. Γιατί, όπως ακριβώς εκείνοι που σχεδιάζουν τον χάρτη μιας χώρας κατεβαίνουν στην πεδιάδα για να μελετήσουν τη φύση των βουνών και των ορεινών περιοχών, και αντίστοιχα για να μελετήσουν τις χαμηλές περιοχές ανεβαίνουν ψηλά στα βουνά, παρόμοια, για να καταλάβει κανείς απόλυτα τη φύση κοινών ανθρώπων, πρέπει να είναι ηγεμόνας και για να αντιληφθεί κανείς τελείως τη φύση των ηγεμόνων, πρέπει να είναι συνηθισμένος πολίτης.

Παρακαλώ λοιπόν, τη Μεγαλειότητά σας να δεχτεί αυτό το μικρό δώρο με το πνεύμα με το οποίο το στέλνω, και αν το διαβάσετε και το εξετάσετε προσεκτικά, θα ανακαλύψετε σ’ αυτό τη φλογερή επιθυμία μου να φτάσετε στην υπέρλαμπρη δόξα που η τύχη και οι άλλες ιδιότητές σας υπόσχονται. Και αν, από την υψηλή σας κορυφή η Μεγαλειότητά σας καταδεχτεί να ρίξει κάποτε μία ματιά εδώ κάτω, θα συνειδητοποιήσετε πόσο άδικα είμαι αναγκασμένος να υπομένω τη μεγάλη και ακατάπαυστη δυσμένεια της τύχης.

Οι πολιτικές ταραχές μπορούν γρήγορα να γιατρευτούν αν τις έχει διαβλέψει κανείς από πριν (και μόνο ένας συνετός κυβερνήτης έχει τέτοια προβλεπτική ικανότητα) μα όταν, χωρίς να έχουν διαγνωστεί, αφήνονται να διογκώνονται με τέτοιο τρόπο ώστε να μπορεί ο καθένας να τις δει, είναι πλέον πολύ αργά για φάρμακα.

Ο χρόνος σπρώχνει το καθετί και μπορεί να φέρει το καλό, όσο και το κακό, το κακό όσο και το καλό.

Οι άνθρωποι σου κάνουν κακό είτε επειδή σε φοβούνται είτε επειδή σε  φθονούν.

Αυταπατάται όποιος πιστεύει ότι, στους μεγάλους άνδρες, οι νέες ευεργεσίες σβήνουν παλιές αδικίες.

Γίνεται κανείς κυβερνήτης με την εύνοια του λαού ή των ευγενών. Αυτές οι δύο διαφορετικές τάσεις υπάρχουν σε κάθε πόλη, να μη θέλει δηλαδή ο λαός να κυριαρχείται ούτε να καταδυναστεύεται απ’ τους ευγενείς και οι ευγενείς να μην έχουν άλλο σκοπό παρά να κυριαρχούν και να καταδυναστεύουν το λαό. Αυτές οι αντικρουόμενες επιδιώξεις αποφέρουν ένα από τα εξής τρία αποτελέσματα: είτε μια ηγεμονία είτε μια ελεύθερη πόλη, είτε αναρχία.

Μια ηγεμονία δημιουργείται είτε απ’ το λαό είτε απ’ τους ευγενείς ανάλογα με το αν και κατά πόσον δοθεί η ευκαιρία στη μία ή στην άλλη απ’ τις δύο αυτές παρατάξεις. Όταν οι ευγενείς βλέπουν ότι δεν μπορούν να αντισταθούν στην πίεση του λαού, αρχίζουν να στρέφουν την εύνοιά τους σε κάποιον απ’ αυτούς και τον κάνουν ηγεμόνα για να μπορούν να εξυπηρετούν τους σκοπούς τους κάτω από το μανδύα του. Ο λαός, κατά τον ίδιο τρόπο, όταν βλέπει ότι δεν μπορεί ν’ αντισταθεί στην πίεση των ευγενών, στρέφει την εύνοιά του σε έναν απ’ αυτούς και τον κάνει ηγεμόνα για να τον προστατεύει με την εξουσία του. Αυτός που γίνεται ηγεμόνας με τη βοήθεια των ευγενών δυσκολεύεται πολύ να κρατήσει τη θέση του απ’ αυτόν που γίνεται ηγεμόνας με τη βοήθεια του λαού. Ως ηγεμόνας, περιστοιχίζεται από πολλούς που πιστεύουν ότι είναι ίσοι του, κι εξαιτίας αυτού δεν μπορεί να τους διατάζει ή να τους χειρίζεται όπως θέλει. Αυτός που γίνεται ηγεμόνας με την εύνοια του λαού, βρίσκεται μόνο στη θέση αυτή και δεν έχει κοντά του κανέναν, η πολύ ελάχιστους που να μην είναι πρόθυμοι να τον υπακούσουν. Επιπλέον, είναι αδύνατον να ικανοποιήσει τίμια τους ευγενείς, δίχως να βλάψει τα συμφέροντα άλλων.

Αυτό όμως μπορεί να το κάνει, αναφορικά με το λαό. Οι άνθρωποι του λαού είναι πιο έντιμοι στις προθέσεις τους απ’ ότι είναι οι ευγενείς, γιατί οι ευγενείς θέλουν να καταπιέζουν το λαό, ενώ ο λαός θέλει μόνο να μην καταπιέζεται. Άλλωστε, με το λαό εχθρικό απέναντί του, δεν μπορεί ποτέ ένας ηγεμόνας να νιώθει ασφαλής: ο λαός είναι πολυάριθμος. Μπορεί με τους ευγενείς όμως να νιώθει ασφαλής, γιατί αυτοί είναι λιγοστοί. Το χειρότερο που μπορεί να συμβεί σ’ έναν ηγεμόνα όταν ο λαός είναι εχθρικός απέναντί του, είναι να εγκαταλειφθεί απ’ το λαό. Για τους ευγενείς όμως, όταν είναι εχθρικοί έχει να φοβάται όχι μόνο μήπως τον εγκαταλείψουν, αλλ’ ακόμα και την έμπρακτη αντίθεσή τους. Οι ευγενείς είναι πιο προνοητικοί και πιο καπάτσοι, πάντα ενεργούν έγκαιρα για να περισώζουν τα συμφέροντά τους και φροντίζουν να πηγαίνουν με το μέρος εκείνου που προσδοκούν ότι θα κερδίσει. Ακόμα, ένας ηγεμόνας πρέπει πάντοτε να συμβιώνει με τον ίδιο λαό, αλλά μπορεί να τα βγάλει πέρα χωρίς τους ευγενείς, εφόσον μπορεί κάθε μέρα να τους κάνει και να τους ξεκάνει, αυξομειώνοντας κατά βούληση την ισχύ τους.

Οι άνθρωποι είναι τόσο εύπιστοι, τόσο πολύ θύματα των περιστάσεων, ώστε ο απατεώνας θα βρίσκει πάντα κάποιον πρόθυμο να εξαπατηθεί.

Σε όσους τον βλέπουν και τον ακούν (τον ηγεμόνα), θα πρέπει να φαίνεται συμπονετικός, φερέγγυος, ακέραιος, γεμάτος καλοσύνη και θρησκευτική ευλάβεια. Και δεν υπάρχει τίποτε πιο σπουδαίο όσο το να φαίνεται ότι διαθέτει την τελευταία τούτη αρετή. Οι άνθρωποι γενικά κρίνουν πιο πολύ με τα μάτια τους παρά με τα χέρια τους, γιατί ο καθένας είναι σε θέση να βλέπει, αλλά λίγοι είναι σε θέση να έρθουν σε στενή επαφή μαζί σου. Ο καθένας βλέπει αυτό που φαίνεσαι πως είσαι, μα λίγοι δοκιμάζουν αυτό που πραγματικά είσαι.

Στις πράξεις όλων των ανθρώπων και ιδίως των ηγεμόνων, όπου δεν υπάρχει εφετείο, κρίνει κανείς από το αποτέλεσμα. Αν κατορθώσει ένας ηγεμόνας να κυριαρχήσει και να κρατήσει την εξουσία του, οι μέθοδοί του θα κρίνονται πάντα ως έντιμοι και απ’ όλους θα επαινούνται. Ο όχλος εντυπωσιάζεται πάντα απ’ τα εξωτερικά φαινόμενα και αποτελέσματα.